ستاپ گیتار (Setup) یعنی مجموعه‌ی تنظیم‌هایی که گیتار را راحت‌نواز و خوش‌کوک می‌کند: انحنای دسته، ارتفاع سیم، ارتفاع شیطانک، اینتونیشن و در گیتار الکتریک ارتفاع پیکاپ. ستاپ گیتار خوب می‌تواند یک گیتار ارزان را خیلی بهتر از گیتار گران ستاپ‌نشده کند. هر گیتاری، حتی گیتار نو، باید سالی یکی دو بار ستاپ شود. در این راهنما مراحل ستاپ را به ترتیب درست توضیح می‌دهیم و می‌گوییم کدام کارها را خودتان می‌توانید انجام دهید و کدام را باید به تعمیرکار بسپارید.
خلاصه در یک نگاه
- ستاپ گیتار به ترتیب: سیم نو و کوک، انحنای دسته، ارتفاع سیم، شیطانک، اینتونیشن، ارتفاع پیکاپ.
- نشانه‌های نیاز به ستاپ: سیم‌های بلند و سفت، وزوز، کوک نادرست در بالای دسته.
- تنظیم ارتفاع سیم و اینتونیشن را خودتان می‌توانید؛ شیطانک و فرت کار تعمیرکار است.
- در ایران، تغییر فصل و بخاری زمستان دسته را جابه‌جا می‌کند؛ ستاپ فصلی مهم است.
فهرست مطالب
ستاپ گیتار چیست و چرا لازم است؟
گیتار از چوب ساخته شده و چوب با رطوبت و دما حرکت می‌کند. سیم‌ها هم ده‌ها کیلوگرم نیرو به دسته وارد می‌کنند. نتیجه این است که تنظیم گیتار با گذشت زمان به هم می‌خورد: دسته کمی خم می‌شود، سیم‌ها بلندتر یا کوتاه‌تر می‌شوند و کوک در بالای دسته درست نمی‌ماند. ستاپ گیتار همه‌ی این‌ها را دوباره تنظیم می‌کند.
گیتارهایی که از کارخانه می‌آیند، به‌خصوص مدل‌های ارزان، معمولا ستاپ کلی و نه دقیق دارند. بعد از حمل طولانی و ماه‌ها ماندن در انبار، تنظیمشان بیشتر هم به هم خورده است. برای همین، بسیاری از نوازنده‌ها حتی گیتار نو را هم بعد از خرید ستاپ می‌کنند. اگر تازه شروع کرده‌اید، ستاپ گیتار مهم‌تر هم هست؛ سیم‌های بلند و سفت، انگشت هنرجو را درد می‌آورد و بسیاری را از ادامه‌ی یادگیری دلسرد می‌کند.
نشانه‌هایی که گیتار ستاپ لازم دارد
- سیم‌ها بلند و فشار دادنشان سخت است، به‌خصوص در فرت‌های اول یا وسط دسته.
- وزوز (Fret Buzz): سیم هنگام نواختن به فرت‌های دیگر می‌خورد.
- کوک در بالای دسته درست نیست: سیم باز کوک است، ولی آکوردها در وسط و بالای دسته ناکوک شنیده می‌شوند.
- تغییر ضخامت سیم: اگر سیم‌های کلفت‌تر یا نازک‌تر بسته‌اید، فشار روی دسته تغییر کرده است.
- تغییر فصل: در زمستان خشک با بخاری، یا تابستان مرطوب شمال، دسته حرکت می‌کند. راهنمای نگهداری گیتار در زمستان را هم بخوانید.
- ساز دست دومی که تازه خریده‌اید: معلوم نیست آخرین ستاپش کی بوده.
ابزارهای ستاپ گیتار
- تیونر دقیق: تیونر گیره‌ای یا اپ گوشی برای کوک؛ برای اینتونیشن، تیونر دقیق‌تر بهتر است.
- کاپو: برای اندازه‌گیری انحنای دسته.
- خط‌کش فلزی کوچک با دقت نیم میلی‌متر، یا خط‌کش مخصوص ارتفاع سیم.
- فیلر (Feeler Gauge): تیغه‌های نازک با ضخامت مشخص؛ همان که در مکانیکی ماشین استفاده می‌شود.
- آچار آلن و پیچ‌گوشتی‌های کوچک: مطابق پیچ‌های گیتار شما. آچار میله‌ی داخل دسته معمولا همراه گیتار است.
- سیم نو.
مراحل ستاپ گیتار به ترتیب
ترتیب مراحل مهم است، چون هر مرحله روی مرحله‌ی بعد اثر دارد. اگر ترتیب را رعایت نکنید، مجبور می‌شوید کارها را دوباره انجام دهید.
۱. سیم نو و کوک
ستاپ را همیشه با سیم نو انجام دهید؛ سیم کهنه کوک نمی‌ماند و اینتونیشن را خراب نشان می‌دهد. سیم‌ها را ببندید، کوک کنید و چند بار کشیده و دوباره کوک کنید تا جا بیفتند. راهنمای تعویض سیم گیتار را ببینید.
۲. انحنای دسته (تراس راد)
دسته‌ی گیتار نباید کاملا صاف باشد؛ کمی گودی رو به بالا (Relief) لازم است تا سیم هنگام لرزش به فرت‌ها نخورد. این گودی با میله‌ی فلزی داخل دسته، که به آن تراس راد (Truss Rod) می‌گویند، تنظیم می‌شود.
اندازه‌گیری: کاپو را روی فرت اول بگذارید. سیم بم را در آخرین فرتی که دسته به بدنه وصل می‌شود فشار دهید. حالا فاصله‌ی بین سیم و بالای فرت هفتم یا هشتم را ببینید. معمولا فاصله‌ای به اندازه‌ی ضخامت یک کارت ویزیت، حدود ربع میلی‌متر، مناسب است. اگر سیم به فرت چسبیده، دسته خیلی صاف یا رو به عقب است؛ اگر فاصله زیاد است، دسته بیش از حد گود است.
تنظیم: آچار را در مهره‌ی تراس راد (سر دسته یا انتهای دسته داخل سوراخ صدا) بگذارید. چرخاندن در جهت عقربه‌های ساعت (از دید روبه‌رو به مهره) دسته را صاف‌تر و خلاف آن گودتر می‌کند. هر بار حداکثر یک‌چهارم دور بچرخانید، کوک کنید و چند دقیقه صبر کنید تا چوب جا بیفتد. اگر مهره سفت است و نمی‌چرخد، زور نزنید؛ گیتار را به تعمیرکار ببرید. شکستن تراس راد تعمیر بسیار پرهزینه‌ای است. برای آشنایی بیشتر، صفحه‌ی Truss rod در ویکی‌پدیا را ببینید.
۳. ارتفاع سیم در بریج
ارتفاع سیم (اکشن) را در فرت دوازدهم، از بالای فرت تا زیر سیم، اندازه بگیرید. در گیتار الکتریک، ارتفاع با پیچ‌های زین‌های بریج تنظیم می‌شود؛ در آکوستیک و کلاسیک، با سمباده زدن زیر زین استخوانی یا گذاشتن لایه زیرش. جزئیات و اندازه‌های پیشنهادی را در راهنمای تنظیم ارتفاع سیم گیتار بخوانید.
۴. ارتفاع شیطانک
اگر سیم‌ها در فرت‌های اول سفت‌اند ولی وسط دسته راحت، شیطانک بلند است. تست: سیم را در فرت سوم فشار دهید و فاصله‌ی سیم با فرت اول را ببینید؛ باید فقط یک فاصله‌ی خیلی کوچک باشد. پایین بردن شیارهای شیطانک کار دقیقی است و اگر زیادی پایین برود، سیم وزوز می‌کند و شیطانک باید عوض شود. این مرحله را به تعمیرکار بسپارید.
۵. اینتونیشن
اینتونیشن یعنی درستی کوک در طول دسته. هر سیم را باز کوک کنید، بعد نت فرت دوازدهم را با تیونر بسنجید. اگر نت فرت دوازدهم بالاتر (دیز) است، زین آن سیم را کمی به عقب (دور از دسته) ببرید؛ اگر پایین‌تر (بمل) است، به جلو. بعد از هر تغییر دوباره کوک کنید و بسنجید. در گیتار الکتریک، این کار با پیچ پشت هر زین انجام می‌شود. در آکوستیک و کلاسیک، زین ثابت است و اصلاح اینتونیشن کار تعمیرکار است.
۶. ارتفاع پیکاپ (گیتار الکتریک)
پیکاپ خیلی نزدیک به سیم، صدا را خفه و کوک را ناپایدار می‌کند؛ خیلی دور، صدا را ضعیف می‌کند. سیم آخر را در آخرین فرت فشار دهید و فاصله‌ی سیم تا پیکاپ را بسنجید؛ پیکاپ‌های سینگل‌کویل کمی دورتر و هامباکرها کمی نزدیک‌تر. بعد با گوش، تعادل صدای پیکاپ‌ها را هنگام جابه‌جایی سلکتور پیکاپ تنظیم کنید.
ستاپ گیتار برای هر نوع گیتار
گیتار کلاسیک
گیتار کلاسیک سیم نایلونی دارد که فشار کمتری روی دسته وارد می‌کند. بسیاری از گیتارهای کلاسیک، به‌خصوص مدل‌های قدیمی‌تر و دست‌ساز، تراس راد ندارند. پس ستاپ گیتار کلاسیک بیشتر روی ارتفاع سیم (با زین استخوانی) و ارتفاع شیطانک متمرکز است. سیم نایلونی دامنه‌ی لرزش بیشتری دارد، برای همین ارتفاع سیم در گیتار کلاسیک معمولا از آکوستیک و الکتریک بیشتر است. اگر دسته‌ی گیتار کلاسیک بدون تراس راد خم شده، اصلاحش کار تخصصی و پرهزینه است؛ در خرید دست دوم به این نکته دقت کنید. راهنمای خرید گیتار کلاسیک دست دوم را ببینید.
گیتار آکوستیک
در آکوستیک، تراس راد دارد و معمولا مهره‌اش داخل سوراخ صدا یا سر دسته است. ارتفاع سیم با زین استخوانی یا پلاستیکی تنظیم می‌شود که در شیار بریج نشسته است. اگر زین را زیادی پایین ببرید، باید زین نو بسازید؛ پس با دقت و کم‌کم سمباده بزنید. یک نکته‌ی مهم در آکوستیک‌های قدیمی: اگر برای پایین آوردن ارتفاع سیم، زین دیگر جایی برای پایین رفتن ندارد، ممکن است صفحه‌ی رویی زیر بریج برآمده شده باشد یا زاویه‌ی دسته به بدنه تغییر کرده باشد. این‌ها ایرادهای ساختاری‌اند و ستاپ معمولی حلشان نمی‌کند.
گیتار الکتریک
گیتار الکتریک بیشترین امکان تنظیم را دارد: ارتفاع هر زین جدا، اینتونیشن هر سیم جدا، ارتفاع پیکاپ‌ها و در گیتارهای ترمولودار، تعادل پل. در گیتارهای استرات با ترمولوی شناور، فنرهای پشت بدنه تعادل پل را با کشش سیم‌ها نگه می‌دارند. اگر ضخامت سیم را عوض کنید، این تعادل به هم می‌خورد و پل جلو یا عقب می‌رود. پیچ‌های نگهدارنده‌ی فنرها را کمی سفت یا شل کنید تا پل در حالت دلخواه قرار بگیرد. در پل‌های فلوید رز، تعویض سیم و ستاپ پیچیده‌تر است و حوصله‌ی بیشتری می‌خواهد.
گیتار بیس
ستاپ بیس مثل گیتار الکتریک است، ولی با سیم‌های کلفت‌تر و دسته‌ی بلندتر. انحنای دسته در بیس معمولا کمی بیشتر از گیتار است تا سیم‌های پرلرزش به فرت‌ها نخورند. ارتفاع سیم بیس هم بیشتر است و سلیقه‌ی نوازنده (انگشتی، پیک یا اسلپ) روی آن اثر زیادی دارد؛ نوازنده‌های اسلپ معمولا سیم‌های کوتاه‌تر را ترجیح می‌دهند.
ستاپ گیتار و فرت‌ها
گاهی ستاپ معمولی وزوز را حل نمی‌کند، چون مشکل از خود فرت‌هاست:
- فرت بلند: یک فرت کمی بالاتر از بقیه نشسته و سیم در فرت قبلی به آن می‌خورد. با فشار دادن یا چسب حل می‌شود.
- ساییدگی فرت: در گیتارهای پرکار، زیر سیم‌ها روی فرت‌های پرکاربرد (معمولا فرت‌های اول تا هفتم) گودی ایجاد می‌شود. این گودی باعث وزوز و کوک نادرست می‌شود.
- تراز کردن فرت‌ها (Fret Level): تعمیرکار همه‌ی فرت‌ها را هم‌سطح می‌کند، سرشان را گرد و صیقل می‌دهد. پس از آن، معمولا می‌شود سیم‌ها را پایین‌تر آورد.
- تعویض فرت (Refret): اگر ساییدگی زیاد است، فرت‌ها عوض می‌شوند؛ کاری پرهزینه که در قیمت گیتار دست دوم باید حساب شود.
کار روی فرت را حتما به تعمیرکار باتجربه بسپارید؛ خطا در این مرحله قابل برگشت نیست.
ستاپ گیتار در خرید دست دوم
بسیاری از گیتارهای دست دوم در آگهی‌ها «سیم‌هایش بلند است» یا «کمی وزوز دارد». این‌ها گاهی فقط با یک ستاپ ساده حل می‌شوند و گیتار را تبدیل به معامله‌ای خوب می‌کنند. ولی گاهی نشانه‌ی ایراد ساختاری‌اند. تفاوت را چطور بفهمید؟
- قابل حل با ستاپ: دسته‌ای که فقط کمی گود یا صاف است و تراس راد سالمی دارد؛ ارتفاع سیم بلند در بریج؛ اینتونیشن نامرتب در الکتریک.
- ایراد جدی: تراس رادی که به آخر رسیده و دیگر نمی‌چرخد؛ دسته‌ی پیچ‌خورده (یک طرف دسته بیشتر از طرف دیگر خم شده)؛ برآمدگی صفحه‌ی آکوستیک؛ ساییدگی شدید فرت.
پیش از خرید، با فروشنده هماهنگ کنید که آچار تراس راد همراه ساز باشد و انحنای دسته را با روش کاپو بسنجید. هزینه‌ی ستاپ را در قیمت حساب کنید و در چانه‌زنی منصفانه به آن اشاره کنید. اگر مطمئن نیستید، از کارشناسی رایگان آلنیکو کمک بگیرید.
ستاپ گیتار و فصل‌های ایران
اقلیم ایران تنوع زیادی دارد و این روی ستاپ گیتار اثر مستقیم می‌گذارد. در تهران و شهرهای خشک، زمستان با بخاری و شوفاژ، رطوبت هوای خانه را خیلی پایین می‌آورد. چوب خشک می‌شود و جمع می‌شود: دسته کمی صاف‌تر یا حتی رو به عقب می‌رود، سیم‌ها پایین می‌آیند و وزوز شروع می‌شود. لبه‌ی فرت‌ها هم ممکن است از کنار دسته بیرون بزند و دست را اذیت کند. در تابستان یا در شهرهای مرطوب شمال، برعکس، چوب رطوبت جذب می‌کند و منبسط می‌شود: دسته گودتر و سیم‌ها بلندتر می‌شوند.
برای همین، خیلی از نوازنده‌ها دو ستاپ در سال انجام می‌دهند: یکی اول پاییز، پیش از روشن شدن بخاری‌ها، و یکی اول بهار. بین این دو، یک رطوبت‌سنج ارزان در اتاق و یک مرطوب‌کننده‌ی مخصوص گیتار در زمستان، جلوی بیشتر تغییرات را می‌گیرد. اگر گیتار را از شهری به شهر دیگر با اقلیم متفاوت می‌برید، چند روز صبر کنید تا چوب به هوای جدید عادت کند و بعد ستاپ کنید.
تمیزکاری در کنار ستاپ گیتار
وقتی سیم‌ها را برای ستاپ باز کرده‌اید، بهترین فرصت برای تمیزکاری است:
- فینگربورد: چربی و چرک را با پارچه‌ی کمی مرطوب یا برس نرم پاک کنید. در فینگربوردهای روزوود و آبنوس، کمی روغن مخصوص فینگربورد بزنید و اضافه‌اش را پاک کنید. فینگربورد افرا (Maple) که لاک دارد، روغن نمی‌خواهد.
- فرت‌ها: اگر کدر شده‌اند، با پولیش مخصوص یا سیم‌ظرف‌شویی خیلی نرم (با محافظ روی فینگربورد) براقشان کنید؛ فرت براق، بند کردن را نرم‌تر می‌کند.
- کوک‌ها و پیچ‌ها: مهره‌های کوک‌ها را کمی سفت کنید؛ معمولا با گذشت زمان شل می‌شوند و صدای جیرجیر می‌دهند.
- قطعات الکترونیکی: در گیتار الکتریک، اگر پیچ صدا یا سلکتور پیکاپ خش‌خش دارد، با اسپری مخصوص تمیزکاری کنتاکت تمیز کنید.
- بدنه: با پارچه‌ی میکروفایبر و در صورت نیاز پولیش مخصوص گیتار.
هزینه‌ی ستاپ گیتار
هزینه‌ی ستاپ به نوع گیتار، کارهای لازم و تعمیرکار بستگی دارد. ستاپ ساده (تراس راد، ارتفاع سیم، اینتونیشن) ارزان‌ترین بخش است. ساخت شیطانک یا زین نو، تراز کردن فرت‌ها و رفع ایرادهای ساختاری هزینه‌ی بیشتری دارند. پیش از سپردن گیتار، از تعمیرکار بپرسید دقیقا چه کارهایی انجام می‌دهد و آیا هزینه‌ی سیم نو جداست. ستاپ خوب یکی از کم‌هزینه‌ترین راه‌ها برای بهتر کردن حس نواختن گیتار است؛ معمولا خیلی بیشتر از عوض کردن قطعات گران‌قیمت اثر دارد.
اشتباه‌های رایج در ستاپ گیتار خانگی
- چرخاندن زیاد تراس راد در یک‌بار: رایج‌ترین و خطرناک‌ترین اشتباه. یک‌چهارم دور، صبر، دوباره سنجیدن.
- تنظیم ارتفاع سیم پیش از تنظیم دسته: اگر انحنای دسته درست نباشد، هر ارتفاعی که در بریج تنظیم کنید، بعد از اصلاح دسته به هم می‌خورد.
- ستاپ با سیم کهنه: سیم کهنه اینتونیشن را خراب نشان می‌دهد و همه‌ی تنظیم‌ها را بی‌اعتبار می‌کند.
- کوک نکردن بعد از هر تغییر: هر تنظیمی کشش سیم‌ها را عوض می‌کند. همیشه بعد از هر تغییر، دوباره کوک کنید و بعد بسنجید.
- سمباده زدن زیاد زین آکوستیک: زینی که زیادی پایین رفته، برنمی‌گردد. کم‌کم کار کنید و بارها بسنجید.
- دست زدن به شیطانک بدون ابزار مخصوص: سوهان‌های شیطانک ابزار ویژه‌اند؛ با سوهان معمولی، شیار خراب می‌شود.
- دنبال پایین‌ترین ارتفاع ممکن بودن: سیم خیلی پایین، وزوز و صدای کم‌جان می‌دهد. ارتفاع را با سبک نواختن خودتان هماهنگ کنید؛ کسی که محکم زخمه می‌زند، ارتفاع کمی بیشتر لازم دارد.
ستاپ گیتار برای سبک‌های مختلف
ستاپ «درست» به سبک نواختن شما هم بستگی دارد. نوازنده‌ی بلوز و راک که بندهای بزرگ (Bend) می‌زند، معمولا سیم کمی بلندتر می‌خواهد تا بند کردن راحت‌تر باشد. نوازنده‌ی متال و سرعت‌محور، سیم‌های خیلی پایین و دسته‌ی صاف‌تر را ترجیح می‌دهد. نوازنده‌ی اسلاید، سیم‌های بلند لازم دارد تا شیشه یا فلز اسلاید به فرت‌ها نخورد. در گیتار کلاسیک و فلامنکو هم تفاوت هست: نوازنده‌های فلامنکو معمولا ارتفاع پایین‌تر را دوست دارند. اگر ستاپ را به تعمیرکار می‌سپارید، سبک خودتان را بگویید.
چک‌لیست کوتاه ستاپ گیتار
برای این‌که هیچ مرحله‌ای از قلم نیفتد، این فهرست را کنار دستتان داشته باشید: سیم نو ببندید و کوک کنید؛ انحنای دسته را با کاپو بسنجید و در صورت نیاز تراس راد را کم‌کم تنظیم کنید؛ ارتفاع سیم را در فرت دوازدهم بسنجید و در بریج تنظیم کنید؛ ارتفاع شیطانک را در فرت اول چک کنید؛ اینتونیشن را با تیونر در فرت دوازدهم تنظیم کنید؛ در الکتریک ارتفاع پیکاپ را تنظیم کنید؛ و در آخر همه‌ی پیچ‌ها و کوک‌ها را سفت و ساز را تمیز کنید.
آگهی‌های تازه‌ی گیتار در آلنیکو
Yamaha C 40۳۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان
Goodman C941.BK۲۲٬۵۰۰٬۰۰۰ تومان
Yamaha Ak30۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان
Ibanez GRG131DX۷۳٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانپرسشهای پرتکرار
ستاپ گیتار هر چند وقت یک‌بار لازم است؟
معمولا سالی یکی دو بار، یا هر بار که ضخامت سیم را عوض می‌کنید یا فصل عوض می‌شود.
ستاپ گیتار را خودم انجام دهم یا تعمیرکار؟
تنظیم تراس راد با احتیاط، ارتفاع سیم و اینتونیشن الکتریک را خودتان می‌توانید. شیطانک، زین آکوستیک و کار روی فرت‌ها را به تعمیرکار بسپارید.
گیتار کلاسیک هم ستاپ می‌خواهد؟
بله؛ ارتفاع سیم و شیطانک در گیتار کلاسیک هم مهم است. بسیاری از گیتارهای کلاسیک تراس راد ندارند، پس تنظیم انحنای دسته در آن‌ها محدود است.
ستاپ گیتار صدا را هم بهتر می‌کند؟
مستقیم نه، ولی ساز خوش‌کوک‌تر و بدون وزوز، صدای تمیزتری می‌دهد و راحت‌تر نواخته می‌شود.
ستاپ گیتار وزوز را کامل از بین می‌برد؟
اگر وزوز به‌خاطر انحنای دسته یا ارتفاع سیم باشد، بله. اگر علتش فرت بلند یا ساییده است، کار روی فرت‌ها هم لازم است.
پیش از فروش گیتار، ستاپ بکنم؟
بله؛ گیتار ستاپ‌شده در تست خریدار خیلی بهتر نواخته می‌شود و سریع‌تر و با قیمت بهتر فروش می‌رود. در آگهی بنویسید ستاپ تازه شده است.
بعد از ستاپ، گیتار چقدر طول می‌کشد تا تنظیم بماند؟
یکی دو روز اول، سیم‌های نو کش می‌آیند و دسته کمی جا می‌افتد. بعد از چند بار کوک دوباره، تنظیم ثابت می‌ماند.
آگهی‌های گیتار دست دوم را در آلنیکو ببینید.
