تنظیم ارتفاع سیم گیتار، که به آن تنظیم اکشن هم می‌گویند، تعیین می‌کند نواختن چقدر راحت باشد و آیا سیم‌ها گِز می‌کنند یا نه. سیم خیلی بلند، فشار دادن نت‌ها را سخت و دردناک می‌کند و سیم خیلی کوتاه، گِز ایجاد می‌کند. در این راهنما می‌گوییم اکشن چیست، چطور اندازه‌اش بگیرید، تراس راد چه نقشی دارد و کدام تنظیم‌ها را خودتان انجام دهید.
خلاصه در یک نگاه
- اکشن فاصله سیم تا فرت‌ها، معمولا در فرت دوازدهم، است.
- ارتفاع سیم به سه عامل بستگی دارد: انحنای دسته (تراس راد)، ارتفاع سدل یا بریج و ارتفاع شیطانک.
- گِز معمولا از سیم خیلی کوتاه، دسته صاف یا فرت ناهموار است.
- تنظیم تراس راد را با احتیاط و کم‌کم انجام دهید؛ اگر مطمئن نیستید، به سازساز بسپارید.
فهرست مطالب
چرا تنظیم ارتفاع سیم گیتار مهم است؟
بسیاری از نوازندگان مبتدی فکر می‌کنند سختی فشار دادن سیم‌ها، طبیعی است یا ایراد از دست خودشان است، در حالی که گیتار آن‌ها فقط تنظیم نیست. تنظیم ارتفاع سیم گیتار می‌تواند یک گیتار ارزان را به سازی راحت و خوش‌دست تبدیل کند و برعکس، گیتار گران بدون تنظیم، نواختن را سخت می‌کند. تغییر فصل، تغییر ضخامت سیم و گذشت زمان، همه روی ارتفاع سیم اثر دارند؛ برای همین تنظیم ارتفاع سیم گیتار یک کار دوره‌ای است، نه یک‌باره.
اکشن گیتار چیست؟
اکشن فاصله بین زیر سیم و بالای فرت است. اکشن پایین نواختن را راحت می‌کند، اما اگر خیلی پایین باشد، سیم هنگام لرزش به فرت‌ها می‌خورد و گِز می‌کند. اکشن بالا صدای تمیزتری بدون گِز می‌دهد، اما فشار دادن سیم سخت‌تر است و کوک نت‌ها در فرت‌های بالا ممکن است دقیق نباشد. هر نوازنده، با توجه به سبک و ضربه دستش، اکشن مورد علاقه خودش را دارد.
چطور اکشن را اندازه بگیریم؟
ساده‌ترین روش، اندازه‌گیری فاصله زیر سیم تا بالای فرت دوازدهم با یک خط‌کش دقیق میلی‌متری است. این فاصله را برای سیم ششم (بم‌ترین) و سیم اول (زیرترین) جداگانه اندازه بگیرید؛ سیم‌های بم معمولا کمی بلندتر تنظیم می‌شوند. اعداد مناسب به نوع گیتار بستگی دارد: گیتار الکتریک معمولا اکشن پایین‌تری از آکوستیک دارد و گیتار کلاسیک معمولا بالاتر از هر دو. مقادیر پیشنهادی سازنده گیتارتان را ملاک قرار دهید.
تراس راد چیست و چه کار می‌کند؟
تراس راد میله‌ای فلزی داخل دسته گیتارهای الکتریک و آکوستیک است که با کشش سیم‌ها مقابله می‌کند و انحنای دسته را تنظیم می‌کند. دسته گیتار نباید کاملا صاف باشد؛ کمی انحنای رو به جلو (رلیف) لازم است تا سیم هنگام لرزش جای کافی داشته باشد. تراس راد این انحنا را تنظیم می‌کند، نه مستقیما ارتفاع سیم را. توضیح فنی بیشتر را در صفحه Truss rod در ویکی‌پدیا ببینید.
انحنای دسته را چطور بسنجیم؟
سیم ششم را در فرت اول و همزمان در فرتی که دسته به بدنه می‌رسد فشار دهید. حالا فاصله سیم تا فرت هفتم یا هشتم را ببینید. اگر سیم کاملا به فرت چسبیده، دسته خیلی صاف یا رو به عقب است. اگر فاصله زیاد است، دسته انحنای زیادی دارد.
تنظیم تراس راد
تراس راد معمولا با آچار آلن از سر دسته یا داخل حفره صدا تنظیم می‌شود. چرخاندن در جهت عقربه‌های ساعت معمولا انحنا را کمتر می‌کند و خلاف آن، بیشتر. همیشه کم‌کم، مثلا یک‌هشتم دور در هر مرحله، بچرخانید و به چوب فرصت بدهید تا تغییر کند. اگر آچار سفت است و نمی‌چرخد، زور نزنید؛ تراس راد ممکن است بشکند و تعمیر آن گران است.
ارتفاع سدل و بریج
بعد از تنظیم انحنای دسته، ارتفاع سیم را در سمت بدنه تنظیم می‌کنند:
- گیتار الکتریک: معمولا هر سیم یک پیچ کوچک روی بریج دارد که ارتفاعش را تنظیم می‌کند؛ این تنظیم برای خود نوازنده نسبتا ساده است.
- گیتار آکوستیک و کلاسیک: ارتفاع با سوهان زدن زیر سدل (استخوان روی بریج) کم می‌شود؛ این کار دقت و ابزار می‌خواهد و بهتر است به سازساز سپرده شود.
دلایل گِز سیم گیتار
- اکشن خیلی پایین: سیم به فرت‌ها می‌خورد.
- دسته خیلی صاف یا رو به عقب: گِز در فرت‌های پایین.
- فرت ناهموار یا بلند: گِز فقط در یک یا چند فرت مشخص.
- شیطانک ساییده: گِز در سیم باز.
- ضربه خیلی محکم: گاهی گِز از سبک نواختن است، نه از ساز.
اول مشخص کنید گِز در کدام سیم و کدام فرت است؛ همین، علت را تا حد زیادی نشان می‌دهد.
تنظیم ارتفاع سیم گیتار: خودتان یا سازساز؟
- خودتان: تنظیم ارتفاع بریج گیتار الکتریک و تنظیم جزئی تراس راد، اگر با احتیاط و کم‌کم انجام شود.
- سازساز: سوهان زدن سدل یا شیطانک، تراز کردن فرت‌ها، تراس راد سفت یا گیرکرده، و هر وقت مطمئن نیستید.
یک تنظیم کامل، شامل تراس راد، ارتفاع سیم و اینتونیشن، سالی یکی دو بار برای هر گیتاری مفید است؛ به‌خصوص با تغییر فصل که چوب دسته جابه‌جا می‌شود. نکات فصلی را در نگهداری گیتار در زمستان بخوانید.
اکشن در خرید گیتار دست‌دوم
هنگام خرید گیتار دست‌دوم، اکشن را بسنجید. اکشن بالا گاهی با یک تنظیم ساده درست می‌شود، اما اگر تراس راد به انتها رسیده یا دسته پیچ خورده، تعمیر پرهزینه است. این را در راهنمای خرید گیتار دست‌دوم هم توضیح داده‌ایم.
اعداد تقریبی اکشن برای انواع گیتار
مقادیر زیر نقطه شروع رایج در میان سازسازان است و بسته به سبک و سلیقه نوازنده تغییر می‌کند. اعداد، فاصله زیر سیم تا بالای فرت دوازده را نشان می‌دهند:
- گیتار الکتریک: سیم ششم حدود ۱.۵ تا ۲ میلی‌متر، سیم اول حدود ۱.۲ تا ۱.۶ میلی‌متر.
- گیتار آکوستیک: سیم ششم حدود ۲.۲ تا ۲.۸ میلی‌متر، سیم اول حدود ۱.۶ تا ۲ میلی‌متر.
- گیتار کلاسیک: سیم ششم حدود ۳ تا ۴ میلی‌متر، سیم اول حدود ۲.۵ تا ۳ میلی‌متر.
- گیتار بیس: سیم بم حدود ۲.۵ تا ۳ میلی‌متر، سیم زیر حدود ۲ تا ۲.۵ میلی‌متر.
نوازندگانی که با ضربه سنگین می‌نوازند یا از اسلاید استفاده می‌کنند، اکشن بالاتر و نوازندگانی که سبک و سریع می‌نوازند، اکشن پایین‌تر را ترجیح می‌دهند. اگر اکشن را خیلی پایین بیاورید، گِز در بعضی فرت‌ها ظاهر می‌شود.
ترتیب درست تنظیم کامل گیتار
تنظیم ارتفاع سیم گیتار بخشی از یک تنظیم کامل است و ترتیب مراحل اهمیت دارد؛ چون هر مرحله بر مرحله بعد اثر می‌گذارد:
- ۱. سیم نو و کوک: تنظیم با سیم کهنه دقیق نیست. سیم نو بیندازید و گیتار را کامل کوک کنید.
- ۲. انحنای دسته (تراس راد): ابتدا انحنا را تنظیم کنید، چون ارتفاع سیم در همه دسته به آن وابسته است.
- ۳. ارتفاع سیم در بریج یا سدل: پس از تنظیم انحنا، اکشن فرت دوازده را تنظیم کنید.
- ۴. ارتفاع شیطانک: ارتفاع سیم در فرت‌های اول را بررسی کنید.
- ۵. اینتونیشن: در گیتارهای الکتریک و بعضی بیس‌ها، طول سیم را با جابه‌جایی سدل‌ها تنظیم کنید تا نت‌های بالای دسته کوک باشند.
- ۶. ارتفاع پیکاپ: در گیتارهای الکتریک، فاصله پیکاپ تا سیم‌ها را تنظیم کنید.
پس از هر مرحله، گیتار را دوباره کوک کنید.
بررسی ارتفاع شیطانک
ارتفاع سیم در شیطانک بر راحتی نواختن آکوردهای باز و فرت‌های اول اثر زیادی دارد. برای بررسی، هر سیم را در فرت سوم فشار دهید و فاصله سیم تا فرت اول را ببینید. باید فاصله بسیار کوچکی، در حد ضخامت یک کاغذ نازک، وجود داشته باشد. اگر فاصله زیاد است، شیارهای شیطانک بلندند و فشردن سیم در فرت‌های اول سخت است و نت‌ها کمی بالاتر از کوک به صدا درمی‌آیند. اگر سیم کاملا به فرت اول چسبیده، شیار خیلی عمیق است و سیم باز گِز می‌زند. تنظیم شیار شیطانک کار ظریفی است و بهتر است به سازساز سپرده شود؛ شیاری که بیش از حد عمیق شود، فقط با تعویض یا پر کردن شیطانک درست می‌شود.
اینتونیشن: کوک بودن در بالای دسته
اگر گیتار شما در فرت‌های پایین کوک است اما در بالای دسته ناکوک می‌شود، احتمالا اینتونیشن تنظیم نیست. برای بررسی، سیم را باز کوک کنید، بعد نت فرت دوازده را بنوازید و با تیونر بسنجید. اگر نت فرت دوازده بالاتر از کوک است، سدل باید به عقب (دور از دسته) برود و اگر پایین‌تر است، به جلو. در گیتارهای الکتریک، این کار با پیچ پشت هر سدل انجام می‌شود. در گیتارهای آکوستیک، سدل ثابت است و اصلاح اینتونیشن نیاز به کار سازساز دارد. پس از هر تغییر ارتفاع سیم یا ضخامت سیم، اینتونیشن را دوباره بررسی کنید.
ارتفاع پیکاپ در گیتار الکتریک
فاصله پیکاپ تا سیم‌ها بر بلندی صدا، وضوح و ماندگاری نت اثر دارد. پیکاپ خیلی نزدیک، صدای بلند اما گاهی گل‌آلود و در پیکاپ‌های تک‌سیم‌پیچ، نت‌های لرزان و ناکوک ایجاد می‌کند؛ چون آهنربای پیکاپ سیم را می‌کشد. پیکاپ خیلی دور، صدای ضعیف و کم‌جان می‌دهد. برای اندازه‌گیری، سیم را در آخرین فرت فشار دهید و فاصله زیر سیم تا بالای پیکاپ را بسنجید. سازندگان معمولا مقادیر پیشنهادی برای پیکاپ‌های خود دارند؛ از آن‌ها شروع کنید و با گوش تنظیم نهایی را انجام دهید.
تغییرات فصلی و تنظیم دوباره
چوب دسته و بدنه با تغییر رطوبت منبسط و منقبض می‌شود و انحنای دسته و ارتفاع سیم تغییر می‌کند. بسیاری از نوازندگان در ابتدای زمستان و ابتدای تابستان تنظیم کوچکی انجام می‌دهند. در زمستان و هوای خشک، دسته ممکن است صاف‌تر شود و گِز ظاهر شود؛ در هوای مرطوب، انحنای دسته بیشتر و اکشن بالاتر می‌شود. یک تنظیم کوچک تراس راد معمولا این تغییرات را جبران می‌کند. اگر گیتار آکوستیک دارید و در زمستان اکشن ناگهان خیلی پایین آمده و صفحه رو فرو رفته، احتمالا خشکی شدید است و باید رطوبت را بررسی کنید.
ابزارهای لازم
- خط‌کش فلزی دقیق با درجه‌بندی نیم‌میلی‌متر
- آچار تراس راد مناسب گیتار شما
- آچارهای آلن کوچک یا پیچ‌گوشتی برای سدل‌ها
- کاپو برای بررسی انحنای دسته
- تیونر دقیق برای اینتونیشن
- فیلر (تیغه‌های اندازه‌گیری فاصله) برای اندازه‌گیری دقیق‌تر انحنا
واژه‌نامه
- اکشن: ارتفاع سیم از روی فرت‌ها.
- رلیف: انحنای جزئی رو به جلوی دسته.
- تراس راد: میله تنظیم انحنای دسته.
- اینتونیشن: کوک بودن نت‌ها در طول دسته.
- سدل: قطعه روی بریج که سیم‌ها از رویش رد می‌شوند.
- شیطانک: قطعه بالای دسته که سیم‌ها از رویش رد می‌شوند.
- گِز: صدای لرزش سیم روی فرت‌ها.
تنظیم ارتفاع سیم گیتار الکتریک بر اساس نوع بریج
بریج با دو پیچ ارتفاع
در بسیاری از گیتارهای الکتریک با بریج ثابت، ارتفاع کل بریج با دو پیچ یا چرخ در دو طرف آن تنظیم می‌شود. پیچ سمت سیم‌های بم و پیچ سمت سیم‌های زیر را جداگانه بچرخانید تا انحنای بریج با انحنای صفحه انگشت‌گذاری هماهنگ شود. پیش از چرخاندن، کمی سیم‌ها را شل کنید تا پیچ‌ها تحت فشار نباشند.
بریج با سدل‌های جداگانه
در گیتارهایی که هر سیم سدل جداگانه دارد، ارتفاع هر سدل با دو پیچ آلن کوچک تنظیم می‌شود. این نوع بریج امکان تنظیم دقیق ارتفاع هر سیم را می‌دهد. پیچ‌های دو طرف هر سدل را به یک اندازه بچرخانید تا سدل کج نشود.
ترمولو قفلی
در گیتارهای با ترمولو قفلی، ارتفاع کل بریج با دو پیچ پایه تنظیم می‌شود و تنظیم ارتفاع هر سیم جداگانه معمولا ممکن نیست. تغییر ارتفاع در این بریج‌ها ممکن است تعادل فنرها را به هم بزند؛ اگر تجربه ندارید، کار را به سازساز بسپارید.
تنظیم ارتفاع سیم گیتار آکوستیک و کلاسیک
در گیتارهای آکوستیک و کلاسیک، سدل ثابت است و برای پایین آوردن اکشن باید از کف سدل سایید. این کار برگشت‌ناپذیر است: اگر بیش از حد بسایید، باید سدل جدید بسازید. برای بالا بردن اکشن، یک لایه نازک زیر سدل قرار داده می‌شود یا سدل نو ساخته می‌شود. به همین دلیل، تنظیم ارتفاع سیم گیتار آکوستیک و کلاسیک را بهتر است به سازساز بسپارید. اگر اکشن گیتار آکوستیک بسیار بالاست و سدل جای سایش ندارد، ممکن است زاویه دسته تغییر کرده باشد که نیاز به تعمیر جدی‌تر دارد.
علائم و راه‌حل‌ها
- گِز در همه دسته: اکشن خیلی پایین یا دسته خیلی صاف؛ ابتدا انحنا را بررسی کنید.
- گِز فقط در فرت‌های اول: دسته خیلی صاف یا رو به عقب، یا شیار شیطانک عمیق.
- گِز فقط در یک یا دو فرت: احتمالا فرت بلند یا فرسوده؛ نیاز به تراز فرت.
- سختی فشردن در فرت‌های اول: شیار شیطانک بلند.
- سختی فشردن در بالای دسته: اکشن بالا یا زاویه دسته نامناسب.
- ناکوکی در بالای دسته: اینتونیشن تنظیم نیست.
- صدای لرزان در گیتار الکتریک: پیکاپ خیلی نزدیک به سیم.
این فهرست به شما کمک می‌کند پیش از هر تغییری، علت را درست تشخیص دهید. تنظیم ارتفاع سیم گیتار بدون تشخیص درست، ممکن است مشکل را بدتر کند.
تنظیم ارتفاع سیم گیتار بیس
گیتار بیس سیم‌های ضخیم‌تر و دسته بلندتری دارد و اصول تنظیم آن مشابه گیتار الکتریک است، با چند تفاوت. سیم‌های بیس دامنه لرزش بیشتری دارند و اکشن بیس معمولا کمی بالاتر از گیتار است. انحنای دسته بیس هم معمولا کمی بیشتر تنظیم می‌شود. نوازندگانی که با انگشت و ضربه نرم می‌نوازند، اکشن پایین‌تر و نوازندگانی که با ضربه سنگین یا تکنیک اسلپ می‌نوازند، اکشن کمی بالاتر را ترجیح می‌دهند. در بیس هم ترتیب مراحل تنظیم مثل گیتار است: سیم نو، انحنای دسته، ارتفاع سدل‌ها، شیطانک، اینتونیشن و ارتفاع پیکاپ.
تنظیم ارتفاع سیم گیتار پس از خرید دست‌دوم
گیتار دست‌دومی که خریده‌اید، احتمالا با سلیقه فروشنده تنظیم شده یا مدت‌هاست تنظیم نشده است. پس از خرید، یک تنظیم کامل، شامل سیم نو، تنظیم انحنای دسته، تنظیم ارتفاع سیم گیتار و اینتونیشن، گیتار را با دست و سبک شما هماهنگ می‌کند. بسیاری از خریداران پس از این تنظیم متوجه می‌شوند گیتاری که در بازدید معمولی به نظر می‌رسید، به‌مراتب راحت‌تر و خوش‌صداتر است. هزینه این تنظیم را از ابتدا در بودجه خرید در نظر بگیرید.
یادداشت‌برداری از تنظیمات
وقتی گیتار شما به تنظیم دلخواه رسید، اعداد را یادداشت کنید: اکشن سیم اول و ششم در فرت دوازده، انحنای دسته و ارتفاع پیکاپ‌ها. این یادداشت به شما کمک می‌کند پس از تغییرات فصلی یا تعویض سیم، گیتار را سریع به همان حالت برگردانید. اگر گیتار را به سازساز می‌سپارید، این اعداد را به او بدهید تا دقیقا همان حس را بازسازی کند.
اشتباه‌های رایج هنگام تنظیم خانگی
- چرخاندن زیاد تراس راد در یک مرحله: تغییر ناگهانی ممکن است به دسته یا تراس راد آسیب بزند. کم‌کم و با فاصله زمانی تنظیم کنید.
- تنظیم بدون کوک: همه اندازه‌گیری‌ها باید با گیتار کوک انجام شود؛ کشش سیم انحنای دسته را تغییر می‌دهد.
- استفاده از تراس راد برای تنظیم اکشن: تراس راد انحنای دسته را تنظیم می‌کند؛ اکشن را با بریج یا سدل تنظیم کنید.
- سایش بیش از حد سدل آکوستیک: کار برگشت‌ناپذیر است؛ کم‌کم بسایید و مرتب امتحان کنید.
- فراموش کردن اینتونیشن: پس از تغییر اکشن، اینتونیشن تغییر می‌کند و باید دوباره بررسی شود.
اگر در هر مرحله مطمئن نیستید، توقف کنید و از سازساز کمک بگیرید.
تنظیم ارتفاع سیم گیتار مهارتی است که با تجربه بهتر می‌شود. با تغییرات کوچک شروع کنید، نتیجه هر تغییر را با نواختن بسنجید و یادداشت کنید تا به‌تدریج تنظیم دلخواه خود را پیدا کنید.
با کمی حوصله، گیتار شما راحت‌تر و خوش‌صداتر می‌شود.
یک توصیه پایانی
پس از هر تنظیم، گیتار را چند روز بنوازید و تغییرات را زیر نظر بگیرید؛ چوب دسته گاهی چند ساعت تا یک روز زمان می‌برد تا به حالت جدید برسد. اگر پس از چند روز گِز یا سختی نواختن ظاهر شد، تنظیم کوچک دیگری انجام دهید یا گیتار را به سازساز نشان دهید.
آگهی‌های تازه‌ی گیتار در آلنیکو
Yamaha C 40۳۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان
Goodman C941.BK۲۲٬۵۰۰٬۰۰۰ تومان
Yamaha Ak30۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان
Ibanez GRG131DX۷۳٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانپرسشهای پرتکرار
گیتار کلاسیک تراس راد دارد؟
بیشتر گیتارهای کلاسیک تراس راد ندارند، چون کشش سیم نایلونی کم است. ارتفاع سیم در آن‌ها با سدل و شیطانک تنظیم می‌شود.
بعد از عوض کردن ضخامت سیم، تنظیم لازم است؟
اغلب بله؛ سیم ضخیم‌تر کشش بیشتری دارد و انحنای دسته را تغییر می‌دهد. آموزش تعویض سیم را در تعویض سیم گیتار ببینید.
تنظیم ارتفاع سیم گیتار هزینه زیادی دارد؟
تنظیم کامل یک گیتار توسط سازساز معمولا هزینه زیادی ندارد و در مقابل اثری که روی راحتی نوازندگی دارد، بسیار ارزشمند است.
تنظیم ارتفاع سیم گیتار چقدر طول می‌کشد؟
تنظیم ساده چند دقیقه است، اما تغییر تراس راد ممکن است تا یک روز طول بکشد تا کاملا روی چوب اثر کند؛ کم‌کم تنظیم کنید و صبر کنید.
گیتارهای تنظیم‌شده را در آگهی‌های گیتار آلنیکو ببینید.
