سنتور ۹ خرک استاندارد سنتور ایرانی است و برای یادگیری و بیشتر قطعه‌های موسیقی ایرانی کافی است؛ سنتور ۱۱ خرک گستره صدای بیشتری دارد و برای نوازندگانی مناسب است که به نت‌های بیشتر نیاز دارند. اگر برای اولین بار سنتور می‌خرید، این سؤال احتمالا اولین تصمیم شماست. در این مطلب تفاوت این دو را از نظر صدا، ساختار، وزن و کاربرد مرور می‌کنیم.
خلاصه در یک نگاه
- سنتور ۹ خرک: استاندارد، ۷۲ سیم، رایج‌ترین انتخاب برای آموزش و اجرا.
- سنتور ۱۱ خرک: خرک‌های بیشتر، گستره صدای وسیع‌تر، بزرگ‌تر و سنگین‌تر.
- سنتورهای ۱۰ و ۱۲ خرک هم ساخته می‌شوند، ولی کمتر رایج‌اند.
- انتخاب نهایی را با معلم و رپرتوار خودتان هماهنگ کنید.
فهرست مطالب
خرک سنتور چیست؟
خرک‌ها پایه‌های کوچک چوبی روی صفحه سنتورند که سیم‌ها از رویشان عبور می‌کنند. هر خرک گروهی از سیم‌ها را نگه می‌دارد و طول ارتعاش آن‌ها را تعیین می‌کند. در سنتور ایرانی، سیم‌ها در گروه‌های چهارتایی کوک می‌شوند و هر خرک، با تقسیم طول سیم، دو نت تولید می‌کند. تعداد خرک‌ها بنابراین مستقیما گستره نت‌های ساز را تعیین می‌کند. برای جزئیات ساختاری، صفحه سنتور در ویکی‌پدیا را ببینید.
سنتور ۹ خرک
سنتور ۹ خرک استاندارد سنتور ایرانی است و بیشتر کتاب‌های آموزشی، ردیف‌ها و قطعه‌ها برای آن نوشته شده‌اند. سنتور ۹ خرک ۷۲ سیم دارد و گستره صدای آن برای اجرای ردیف موسیقی ایرانی و بیشتر آثار کافی است.
چه کسانی سنتور ۹ خرک بخرند؟
- هنرجویان مبتدی و میانی
- نوازندگانی که بیشتر ردیف و قطعه‌های کلاسیک ایرانی می‌نوازند
- کسانی که وزن و اندازه ساز برایشان مهم است
- کسانی که می‌خواهند ساز را بعدا راحت‌تر بفروشند؛ تقاضا برای سنتور ۹ خرک بیشتر است
سنتور ۱۱ خرک
سنتور ۱۱ خرک دو خرک بیشتر دارد و بنابراین نت‌های بیشتری در اختیار نوازنده می‌گذارد. این ساز بزرگ‌تر و سنگین‌تر است و سیم‌های بیشتری دارد که کوک کردن آن را زمان‌برتر می‌کند.
چه کسانی سنتور ۱۱ خرک بخرند؟
- نوازندگان حرفه‌ای که قطعه‌هایی با گستره وسیع‌تر اجرا می‌کنند
- آهنگسازان و نوازندگانی که با سازهای دیگر و در ارکستر کار می‌کنند
- کسانی که پیش از این با سنتور ۹ خرک کار کرده‌اند و به نت‌های بیشتر نیاز دارند
سنتور ۹ خرک یا ۱۱ خرک: مقایسه
- گستره صدا: ۹ خرک استاندارد / ۱۱ خرک وسیع‌تر
- تعداد سیم: ۹ خرک ۷۲ سیم / ۱۱ خرک بیشتر
- وزن و اندازه: ۹ خرک سبک‌تر / ۱۱ خرک بزرگ‌تر و سنگین‌تر
- زمان کوک: ۹ خرک کمتر / ۱۱ خرک بیشتر
- منابع آموزشی: برای ۹ خرک بسیار بیشتر
- قیمت: معمولا ۱۱ خرک گران‌تر، در کیفیت ساخت مشابه
- فروش مجدد: تقاضا برای سنتور ۹ خرک بیشتر است
کوک سنتور چه ربطی به خرک دارد؟
سنتورها علاوه بر تعداد خرک، با کوک‌های مختلف ساخته می‌شوند. رایج‌ترین کوک‌ها سل، لا و سی هستند و سنتور کروماتیک هم وجود دارد که همه نیم‌پرده‌ها را بدون جابه‌جایی خرک در اختیار نوازنده می‌گذارد. کوک سنتور به ابعاد ساز بستگی دارد و با پیچاندن گوشی‌ها به کوک دیگر تبدیل نمی‌شود. بنابراین هنگام خرید، هم تعداد خرک و هم کوک را مشخص کنید. در آلنیکو، هر دو این مشخصات روی آگهی سنتور ثبت می‌شوند و می‌توانید آگهی‌ها را بر اساس آن‌ها ببینید.
برای شروع یادگیری کدام بهتر است؟
برای تقریبا همه هنرجویان مبتدی، سنتور ۹ خرک انتخاب درستی است. منابع آموزشی برای آن فراوان است، وزن آن قابل‌مدیریت‌تر است و کوک کردن آن، که در ماه‌های اول خودش یک مهارت است، ساده‌تر است. سنتور ۱۱ خرک را وقتی در نظر بگیرید که با معلمتان به این نتیجه رسیده‌اید که رپرتوارتان به نت‌های بیشتر نیاز دارد.
نکته‌های خرید سنتور ۹ خرک دست دوم
- صفحه را زیر نور ببینید؛ فرورفتگی یا برآمدگی نزدیک خرک‌ها نشانه آسیب است.
- خرک‌ها باید سالم و هم‌تراز باشند و جای درستی داشته باشند.
- گوشی‌ها باید کوک را نگه دارند؛ چند گوشی را با آچار کوک امتحان کنید.
- مضراب، آچار کوک و جعبه سخت همراه ساز باشد یا در قیمت حساب شود.
راهنمای کامل را در راهنمای خرید سنتور بخوانید.
قیمت سنتور ۹ خرک و ۱۱ خرک
قیمت سنتور بیش از تعداد خرک، به سازنده، چوب و کیفیت ساخت بستگی دارد. در کیفیت ساخت مشابه، سنتور ۱۱ خرک معمولا گران‌تر است، چون چوب و سیم بیشتری لازم دارد و ساخت آن زمان‌برتر است. برای مقایسه به‌روز، آگهی‌های سنتور آلنیکو را ببینید؛ تعداد خرک و کوک روی آگهی‌ها مشخص است.
کوک کردن: تفاوتی که در عمل حس می‌شود
کوک کردن سنتور، به‌خاطر تعداد زیاد سیم‌ها، بخش جدی کار با این ساز است. سیم‌های هر گروه باید دقیقا هم‌کوک باشند و تغییر دما و رطوبت کوک را جابه‌جا می‌کند؛ بسیاری از نوازندگان پیش از هر بار نواختن، دست‌کم بخشی از ساز را کوک می‌کنند. در سنتور ۱۱ خرک، سیم‌های بیشتر یعنی زمان کوک بیشتر. برای هنرجوی مبتدی که هنوز گوش و دستش به کوک عادت نکرده، این تفاوت در عمل مهم است و یکی از دلایلی است که معلمان معمولا سنتور ۹ خرک را برای شروع توصیه می‌کنند. یک تیونر دقیق و آچار کوک مناسب، این کار را برای هر دو ساز بسیار راحت‌تر می‌کند.
اشتباه‌های رایج در انتخاب سنتور
- خرید سنتور ۱۱ خرک برای شروع، فقط به این دلیل که «کامل‌تر» به نظر می‌رسد.
- انتخاب کوک بدون مشورت با معلم؛ منابع آموزشی شما معمولا برای یک کوک نوشته شده‌اند.
- نادیده گرفتن وزن ساز؛ اگر ساز را زیاد جابه‌جا می‌کنید، سنتور سنگین‌تر خسته‌کننده است.
- مقایسه قیمت سنتور ۹ خرک و ۱۱ خرک بدون توجه به سازنده و کیفیت ساخت.
اجزای سنتور را بشناسید
پیش از انتخاب بین سنتور ۹ خرک و ۱۱ خرک، آشنایی با اجزای سنتور به شما کمک می‌کند هنگام بازدید دقیق‌تر عمل کنید:
- جعبه (کاسه): بدنه ذوزنقه‌ای سنتور که صدا در آن طنین می‌اندازد.
- صفحه رو: صفحه چوبی روی جعبه که خرک‌ها روی آن قرار دارند و نقش مهمی در صدا دارد.
- صفحه زیر: صفحه پشت جعبه.
- خرک‌ها: پایه‌های کوچک چوبی که سیم‌ها از رویشان رد می‌شوند و طول ارتعاشی سیم را تعیین می‌کنند.
- سیم‌گیرها: میخ‌های سمت چپ که سر سیم‌ها به آن‌ها بسته می‌شود.
- گوشی‌ها: میخ‌های فلزی سمت راست که با آچار کوک چرخانده می‌شوند.
- شیطانک‌ها: دو تیغه سرتاسری در دو طرف سنتور که سیم‌ها از رویشان رد می‌شوند.
- مضراب‌ها: دو چکش سبک چوبی که نوازنده با آن‌ها بر سیم‌ها ضربه می‌زند؛ گاهی سر آن‌ها نمد چسبانده می‌شود.
- آچار کوک: ابزاری برای چرخاندن گوشی‌ها و کوک کردن سیم‌ها.
گستره صدای سنتور ۹ خرک و ۱۱ خرک
تفاوت اصلی سنتور ۹ خرک و ۱۱ خرک در گستره صدا و تعداد سیم‌هاست. سنتور ۹ خرک گستره‌ای حدود سه اکتاو دارد که برای اجرای بیشتر ردیف و قطعات موسیقی ایرانی کافی است. سنتور ۱۱ خرک چند نت بم‌تر و زیرتر را اضافه می‌کند و برای قطعاتی که نیاز به گستره وسیع‌تر دارند یا برای تنظیم‌های ارکستری کاربرد دارد. اما گستره بیشتر هزینه هم دارد: ساز بزرگ‌تر، سنگین‌تر، سیم‌های بیشتر برای کوک و تعویض، و قیمت بالاتر.
بازدید قدم به قدم پیش از خرید سنتور ۹ خرک
۱. صفحه رو
صفحه رو را زیر نور از زاویه کم ببینید. صفحه باید صاف باشد؛ فرورفتگی یا برآمدگی زیر خرک‌ها نشانه فشار زیاد سیم‌ها و ضعف صفحه است. ترک‌های موئی صفحه رو، به‌خصوص اطراف خرک‌ها، را با دقت بررسی کنید.
۲. جعبه و اتصالات
لبه‌های جعبه و محل اتصال صفحه‌ها را دور تا دور بررسی کنید. درز باز یا جای چسب‌کاری مجدد ممکن است نشانه تعمیر قبلی باشد.
۳. خرک‌ها
همه خرک‌ها باید سالم، بدون ترک و در جای درست باشند. خرکی که کج شده یا جابه‌جا شده، کوک را خراب می‌کند. در سنتور ۹ خرک، جای خرک‌ها با دقت تنظیم شده است و جابه‌جایی آن‌ها کوک کل ساز را تغییر می‌دهد.
۴. گوشی‌ها
با آچار کوک، چند گوشی را امتحان کنید. گوشی باید با مقاومت یکنواخت بچرخد و کوک را نگه دارد. گوشی لق که کوک را نگه نمی‌دارد، نشانه فرسودگی جای گوشی در چوب است و تعمیر آن هزینه دارد.
۵. سیم‌ها
سیم‌های زنگ‌زده یا تیره، صدای ساز را مات می‌کنند. اگر سیم‌ها کهنه‌اند، هزینه تعویض کامل سیم را در قیمت حساب کنید.
۶. صدا
همه سیم‌ها را با مضراب بنوازید. صدا باید شفاف، ماندگار و در همه خرک‌ها یکدست باشد. به سیم‌هایی که صدای خفه یا لرزش اضافه دارند، دقت کنید.
کوک کردن سنتور ۹ خرک
یکی از چالش‌های یادگیری سنتور، کوک کردن آن است. هر نت سنتور با چند سیم هم‌صدا نواخته می‌شود و همه این سیم‌ها باید دقیقا با هم کوک باشند. کوک کردن سنتور ۹ خرک برای هنرجوی مبتدی در ابتدا زمان‌بر است، اما با تمرین سریع‌تر می‌شود. استفاده از تیونر دیجیتال کمک بزرگی است. در سنتور ۱۱ خرک، تعداد سیم‌ها بیشتر است و کوک کردن زمان بیشتری می‌گیرد. برای هنرجوی مبتدی، همین تفاوت زمانی یکی از دلایل منطقی انتخاب سنتور ۹ خرک است.
هزینه‌های پس از خرید سنتور
- سیم نو: سنتور سیم‌های زیادی دارد و تعویض کامل سیم هزینه قابل توجهی دارد.
- مضراب: اگر همراه ساز نیست یا مضراب‌ها آسیب دیده‌اند.
- آچار کوک: ضروری است.
- تیونر دیجیتال: برای کوک دقیق.
- جعبه یا کیف: سنتور به ضربه حساس است و کیف پددار یا جعبه سخت لازم است.
- پایه سنتور: برای نواختن در وضعیت درست.
- تنظیم توسط سازساز: برای ساز دست‌دوم.
چک‌لیست چاپی خرید سنتور ۹ خرک
- صفحه رو صاف و بدون ترک
- جعبه بدون درز باز
- خرک‌ها سالم و در جای درست
- گوشی‌ها با مقاومت یکنواخت و نگه‌دارنده کوک
- سیم‌ها سالم یا هزینه تعویض در قیمت لحاظ شده
- صدای شفاف و یکدست در همه خرک‌ها
- نام سازنده و جنس چوب مشخص
- مضراب، آچار کوک و کیف همراه
سطح هنرجو و انتخاب سنتور
مبتدی
برای هنرجوی مبتدی، سنتور ۹ خرک سالم کارگاهی یا دست‌دوم یک سازنده جوان کافی است. بیشتر کتاب‌های آموزشی و استادان سنتور، آموزش را با سنتور ۹ خرک شروع می‌کنند.
میانی
در سطح میانی، کیفیت صدا و دقت ساخت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. ارتقا به سنتور ۹ خرک یک سازنده شناخته‌شده معمولا ارزشمندتر از رفتن به سنتور ۱۱ خرک است.
حرفه‌ای
نوازنده حرفه‌ای بر اساس رپرتوار و نوع اجرای خود انتخاب می‌کند. بسیاری از نوازندگان برجسته سنتور ۹ خرک می‌نوازند و برخی برای قطعات خاص از سنتور ۱۱ خرک یا سنتورهای با گستره بیشتر استفاده می‌کنند.
واژه‌نامه سنتور
- خرک: پایه چوبی که سیم‌ها از رویش رد می‌شوند.
- سیم‌های هم‌صدا: سیم‌هایی که با هم یک نت را تولید می‌کنند.
- آچار کوک: ابزار چرخاندن گوشی‌ها.
- مضراب: چکش سبک چوبی برای نواختن.
- صفحه رو: صفحه بالای جعبه سنتور.
جنس چوب سنتور و اثر آن بر صدا
جعبه سنتور معمولا از چوب گردو ساخته می‌شود که سخت، پایدار و خوش‌صداست. صفحه رو مهم‌ترین بخش صدادهنده ساز است و سازندگان برای آن چوب‌هایی با رگه منظم و کاملا خشک‌شده انتخاب می‌کنند. خرک‌ها هم معمولا از چوب‌های سخت ساخته می‌شوند و گاهی سر آن‌ها قطعه‌ای از استخوان یا جنس سخت دیگر قرار می‌گیرد تا سیم آن را نبرد. سازی که از چوب خشک‌نشده ساخته شده باشد، در یکی دو سال اول ممکن است تاب بردارد یا صفحه آن ترک بخورد؛ به همین دلیل، سازهای سازندگانی که چوب را سال‌ها خشک می‌کنند، ارزشمندترند. هنگام خرید، از فروشنده یا سازنده درباره جنس چوب جعبه و صفحه رو بپرسید.
مضراب سنتور را چطور انتخاب کنیم؟
مضراب سنتور اثر زیادی بر صدا دارد. مضراب‌های بدون نمد صدای روشن و شفاف تولید می‌کنند و مضراب‌های نمددار صدای نرم‌تر و گرم‌تر. بسیاری از نوازندگان هر دو نوع را دارند و بسته به قطعه انتخاب می‌کنند. وزن، طول و انحنای مضراب هم مهم است: مضراب سنگین‌تر صدای پرتر و مضراب سبک‌تر حرکت سریع‌تر را ممکن می‌کند. اگر مضراب‌های همراه ساز با دست شما هماهنگ نیست، چند جفت دیگر امتحان کنید؛ مضراب مناسب هزینه کمی دارد اما تفاوت محسوسی ایجاد می‌کند.
نگهداری سنتور پس از خرید
سنتور به رطوبت و دما حساس است. ساز را دور از بخاری، شوفاژ، کولر و نور مستقیم آفتاب نگه دارید. تغییرات ناگهانی دما و رطوبت باعث خارج شدن کوک و در موارد شدید ترک خوردن صفحه می‌شود. وقتی ساز را نمی‌نوازید، روی آن پارچه نرم بکشید تا گرد و غبار روی سیم‌ها و صفحه ننشیند. سیم‌ها را پس از نواختن با دستمال خشک تمیز کنید تا عرق دست باعث زنگ‌زدگی نشود. اگر سنتور را برای مدت طولانی نمی‌نوازید، کوک آن را کمی پایین بیاورید تا فشار سیم‌ها روی صفحه کمتر شود؛ اما این کار را به‌صورت یکنواخت روی همه سیم‌ها انجام دهید.
ارزش فروش مجدد سنتور
سنتورهای سازندگان شناخته‌شده با صفحه سالم ارزش خود را خوب حفظ می‌کنند. ترک صفحه رو و گوشی‌های لق بیشترین اثر منفی را بر قیمت فروش مجدد دارند. اگر سنتور شما در وضعیت خوبی است، هنگام فروش در آلنیکو عکس‌های واضح از صفحه رو، خرک‌ها و گوشی‌ها بگذارید و یک فایل صوتی کوتاه از نواختن ساز ضمیمه کنید تا خریدار با اطمینان بیشتری تصمیم بگیرد.
سنتور برای کودکان
اگر کودک شما می‌خواهد سنتور یاد بگیرد، به اندازه ساز و ارتفاع پایه توجه کنید. کودک باید بتواند بدون کشیدن دست، به همه خرک‌ها برسد. بعضی سازندگان سنتورهای کوچک‌تر برای کودکان می‌سازند. ارتفاع پایه باید طوری تنظیم شود که ساعد کودک هنگام نواختن تقریبا افقی باشد. در ماه‌های اول، کوک کردن ساز را خودتان یا استاد انجام دهید و به‌تدریج آن را به کودک یاد دهید. مضراب‌های سبک‌تر هم برای دست‌های کوچک مناسب‌ترند و از خستگی زودهنگام جلوگیری می‌کنند.
سنتور را با چه سازهایی می‌شود هم‌نوازی کرد؟
سنتور در گروه‌نوازی موسیقی ایرانی با تار، سه‌تار، کمانچه، نی و تنبک همراه می‌شود. اگر قصد گروه‌نوازی دارید، توجه کنید که سنتور برخلاف سازهای دستان‌دار، در هر دستگاه کوک مخصوص لازم دارد و تغییر دستگاه وسط اجرا نیازمند تغییر کوک چند سیم است. نوازندگان باتجربه این تغییرات را سریع انجام می‌دهند، اما برای هنرجو، تمرین تغییر کوک بخش مهمی از آماده شدن برای هم‌نوازی است.
خرید سنتور از شهر دیگر
سنتور ساز حجیم و حساسی است و ارسال آن نیاز به بسته‌بندی دقیق دارد. اگر سنتور را از شهر دیگر می‌خرید، از فروشنده بخواهید پیش از ارسال کوک سیم‌ها را کمی پایین بیاورد، ساز را در جعبه سخت یا بسته‌بندی چندلایه قرار دهد و اطراف آن را با مواد ضربه‌گیر پر کند. پیش از پرداخت، ویدیوی نواختن همه خرک‌ها را بخواهید.
سؤال‌هایی که هنگام خرید سنتور از فروشنده بپرسید
- ساز ساخت کدام سازنده است و چه سالی ساخته شده؟
- جنس چوب جعبه و صفحه رو چیست؟
- آخرین بار کی سیم‌ها عوض شده‌اند؟
- آیا ساز تعمیر شده است؟ اگر بله، چه کسی تعمیر کرده؟
- آیا گوشی‌ها کوک را خوب نگه می‌دارند؟
- چه همراهی‌هایی با ساز عرضه می‌شود: مضراب، آچار کوک، کیف، پایه؟
- دلیل فروش چیست؟
پاسخ‌های روشن و بدون طفره به این سؤال‌ها، نشانه فروشنده‌ای قابل اعتماد است.
نکته پایانی برای انتخاب
اگر هنوز بین دو ساز مردد هستید، هر دو را به استاد خود نشان دهید و از او بخواهید چند دقیقه با هر کدام بنوازد. گوش باتجربه استاد، تفاوت‌هایی را تشخیص می‌دهد که هنرجو در ماه‌های اول متوجه آن‌ها نمی‌شود. ساز مناسب، سازی است که سالم باشد، با بودجه شما هماهنگ باشد و انگیزه تمرین روزانه را در شما زنده نگه دارد.
پرسش‌های پرتکرار
سنتور ۹ خرک چند سیم دارد؟
سنتور ۹ خرک ۷۲ سیم دارد که در گروه‌های چهارتایی کوک می‌شوند.
با سنتور ۹ خرک می‌شود همه قطعه‌ها را زد؟
بیشتر ردیف و قطعه‌های موسیقی ایرانی برای سنتور ۹ خرک نوشته شده‌اند. بعضی قطعه‌ها که به نت‌های بم‌تر یا زیرتر نیاز دارند، روی سنتور با خرک بیشتر راحت‌تر اجرا می‌شوند.
بعدا می‌توانم سنتورم را عوض کنم؟
بله. بسیاری از نوازندگان با سنتور ۹ خرک شروع می‌کنند و بعدا، در صورت نیاز، به سنتور بزرگ‌تر مهاجرت می‌کنند. سنتور ۹ خرک سالم در بازار دست‌دوم راحت فروش می‌رود.
آگهی‌های سنتور را در سازهای ایرانی آلنیکو ببینید.
