خرید سه تار، چه نو و چه دست‌دوم، وقتی درست انجام شود که قبل از پرداخت، کاسه، صفحه، دسته، دستان‌ها و صدای ساز را بررسی کنید. سه تار سازی سبک و ظریف است و ایرادهای آن معمولا در عکس دیده نمی‌شوند. در این راهنما ۱۰ نکته را مرور می‌کنیم که هنگام خرید سه تار به دردتان می‌خورد، از انتخاب اندازه کاسه تا بررسی گوشی‌ها و قیمت.
خلاصه در یک نگاه
- سه تار امروزی چهار سیم دارد و با ناخن انگشت اشاره نواخته می‌شود، نه با مضراب.
- مهم‌ترین قسمت‌ها برای بررسی: کاسه، صفحه رویی، دسته، دستان‌ها، خرک و گوشی‌ها.
- قیمت سه تار بیشتر به سازنده، جنس چوب و کیفیت ساخت بستگی دارد تا ظاهر.
- برای اولین سه تار، ساز کارگاهی سالم از ساز دست‌ساز گران با ایراد بهتر است.
فهرست مطالب
سه تار چیست و چه بخش‌هایی دارد؟
سه تار یکی از سازهای زهی زخمه‌ای موسیقی ایرانی است. نام آن از سه سیم قدیمی‌اش آمده، اما سه تار امروزی چهار سیم دارد. بدنه سه تار از سه بخش اصلی ساخته می‌شود: کاسه که معمولا از چوب توت است، صفحه رویی که روی کاسه قرار می‌گیرد، و دسته که دستان‌ها (پرده‌ها) روی آن بسته می‌شوند. دستان‌ها از جنس زه یا نایلون‌اند و قابل جابه‌جایی‌اند. برای آشنایی بیشتر با تاریخچه ساز، صفحه سه‌تار در ویکی‌پدیا را ببینید.
نکات خرید سه تار: ۱۰ مورد که باید بررسی کنید
۱. اندازه کاسه را انتخاب کنید
کاسه سه تار در اندازه‌های مختلف ساخته می‌شود. کاسه بزرگ‌تر معمولا صدای بم‌تر و پرتری دارد و کاسه کوچک‌تر صدای روشن‌تر. اگر دست‌های کوچکی دارید یا ساز را برای نوجوان می‌خرید، ساز را در دست بگیرید و ببینید راحت روی پا قرار می‌گیرد یا نه.
۲. صفحه رویی را زیر نور ببینید
صفحه رویی سه تار نازک است و به ضربه و خشکی هوا حساس است. ساز را زیر نور بگیرید و از زاویه به صفحه نگاه کنید. ترک، برآمدگی یا فرورفتگی کنار خرک نشانه آسیب است. ترک کوچک قابل تعمیر است، اما باید در قیمت حساب شود.
۳. اتصال کاسه و دسته
محل اتصال دسته به کاسه نباید شکاف یا لقی داشته باشد. دسته را آرام به جلو و عقب فشار دهید؛ اگر صدای تق یا حرکت حس کردید، اتصال آسیب دیده است.
۴. صاف بودن دسته
از سر ساز، در امتداد دسته نگاه کنید. دسته باید صاف باشد. دسته پیچ‌خورده یا خم‌شده باعث می‌شود سیم‌ها در بعضی دستان‌ها گِز کنند یا صدای درست ندهند.
۵. دستان‌ها
دستان‌های سه تار با زمان فرسوده می‌شوند. بررسی کنید دستان‌ها پاره یا خیلی ساییده نباشند. تعویض دستان هزینه زیادی ندارد، ولی در قیمت‌گذاری مهم است. اگر می‌توانید، چند نت را در جای جای دسته بنوازید و کوک بودن آن‌ها را با تیونر بسنجید.
۶. گوشی‌ها (کوک‌ها)
گوشی‌های چوبی باید سفت بچرخند و بعد از کوک کردن در جای خود بمانند. اگر ساز بعد از چند دقیقه از کوک خارج می‌شود، گوشی‌ها لق شده‌اند.
۷. خرک و شیطانک
خرک باید سالم و در جای درست روی صفحه باشد. شیطانک (بالای دسته) نباید شکسته یا ساییده باشد، چون ارتفاع سیم‌ها را تعیین می‌کند.
۸. صدا را گوش کنید
مهم‌ترین تست در خرید سه تار، شنیدن صداست. ساز خوب در همه سیم‌ها صدایی یکدست، شفاف و ماندگار دارد. اگر خودتان نمی‌نوازید، از یک نوازنده بخواهید همراهتان بیاید، یا از فروشنده بخواهید نمونه صوتی بفرستد.
۹. سازنده و شناسنامه ساز
بسیاری از سه تارهای دست‌ساز، برچسب یا مهر سازنده دارند. نام سازنده و سال ساخت را بپرسید؛ این اطلاعات روی قیمت و ارزش فروش مجدد ساز اثر دارد.
۱۰. همراه‌های ساز
کیف یا جعبه سخت، سیم یدک و دستان اضافه، هزینه‌هایی‌اند که اگر همراه ساز نباشند، باید جداگانه بخرید.
قیمت سه تار به چه چیزهایی بستگی دارد؟
قیمت سه تار در بازار ایران بازه بسیار بزرگی دارد؛ از سازهای کارگاهی ارزان برای شروع تا سازهای دست‌ساز سازندگان شناخته‌شده. عوامل اصلی قیمت این‌ها هستند:
- سازنده: سازهای سازندگان مشهور ارزش بسیار بیشتری دارند و ارزش خود را بهتر حفظ می‌کنند.
- جنس و کیفیت چوب: چوب توت کهنه و خشک‌شده برای کاسه، ارزش ساز را بالا می‌برد.
- وضعیت: ترک، تعمیر قبلی و دسته پیچ‌خورده قیمت را پایین می‌آورد.
- قدمت: ساز قدیمی خوش‌صدا می‌تواند گران‌تر از ساز نو باشد، به شرط سلامت.
برای اینکه بدانید قیمت یک آگهی منصفانه است، آگهی‌های مشابه را در آگهی‌های سه تار آلنیکو مقایسه کنید.
خرید سه تار دست دوم یا نو؟
سه تار دست‌دوم سالم معمولا انتخاب هوشمندانه‌ای است: چوب آن جا افتاده، صدای آن پخته‌تر شده و قیمت آن پایین‌تر از ساز نو است. در مقابل، ساز نو شناخته‌شده است و سابقه آسیب ندارد. اگر برای اولین بار سه تار می‌خرید، خرید سه تار دست دوم از یک فروشنده معتبر یا فروشگاه ساز، با بررسی دقیق نکات بالا، بهترین ارزش را دارد.
اگر مطمئن نیستید قیمت و وضعیت یک آگهی درست است، از کارشناسی رایگان آلنیکو کمک بگیرید.
اشتباه‌های رایج در خرید سه تار
- خرید فقط بر اساس ظاهر و تزیینات؛ خاتم‌کاری و منبت قیمت را بالا می‌برد ولی صدا را بهتر نمی‌کند.
- امتحان نکردن ساز در دستان‌های بالای دسته، جایی که ایرادهای کوک و گِز بیشتر خودشان را نشان می‌دهند.
- توجه نکردن به رطوبت محل نگهداری؛ سازی که کنار بخاری مانده، ممکن است ترک‌های ریز پنهان داشته باشد.
- پرداخت کامل پیش از دیدن ساز یا ویدیوی دقیق از آن.
خرید سه تار از شهر دیگر
اگر سه تار مورد نظرتان در شهر دیگری است، از فروشنده بخواهید ویدیوی نزدیک از صفحه، اتصال دسته و دستان‌ها بفرستد و چند نت را بنوازد. برای ارسال، ساز باید در جعبه سخت یا کیف ضخیم بسته‌بندی شود و سیم‌ها کمی شل شوند تا فشار روی صفحه کم شود. قبل از پرداخت، با فروشنده درباره شرایط بازگشت در صورت آسیب در مسیر توافق کنید.
آشنایی با اجزای سه تار پیش از خرید
پیش از اینکه به بازدید ساز بروید، بهتر است با نام اجزای سه تار آشنا باشید تا هم بتوانید سؤال دقیق بپرسید و هم توضیحات آگهی را درست بفهمید. این اجزا را هنگام خرید سه تار یکی‌یکی بررسی خواهید کرد:
- کاسه: بخش گلابی‌شکل و توخالی پشت ساز که بیشتر از چوب توت ساخته می‌شود. کاسه یا یک‌تکه تراشیده می‌شود یا از ترکه‌های باریک چوب کنار هم ساخته می‌شود.
- صفحه (کاسه‌پوش): صفحه نازک چوبی که روی دهانه کاسه قرار می‌گیرد و ارتعاش سیم‌ها را به صدا تبدیل می‌کند.
- دسته: بخش بلند و باریکی که دستان‌ها روی آن بسته می‌شوند. دسته معمولا از چوب گردو ساخته می‌شود.
- دستان‌ها (پرده‌ها): حلقه‌های زه یا نایلونی که دور دسته بسته می‌شوند و جای نت‌ها را مشخص می‌کنند. تعداد آن‌ها معمولا بین ۲۵ تا ۲۸ است.
- سرپنجه و گوشی‌ها: بالای دسته، جایی که گوشی‌های چوبی سیم‌ها را نگه می‌دارند و کوک می‌کنند.
- شیطانک: قطعه کوچک استخوانی یا چوبی بالای دسته که سیم‌ها از رویش رد می‌شوند.
- خرک: پل کوچک روی صفحه که سیم‌ها روی آن قرار می‌گیرند و ارتعاش را به صفحه منتقل می‌کند.
- سیم‌گیر: قطعه انتهایی پایین کاسه که سر دیگر سیم‌ها به آن بسته می‌شود.
بازدید قدم به قدم: خرید سه تار در ۲۰ دقیقه
بازدید حضوری از سه تار لازم نیست طولانی باشد، اما باید ترتیب داشته باشد. این روال را دنبال کنید تا چیزی از قلم نیفتد:
دقیقه ۱ تا ۵: نگاه کلی زیر نور
ساز را از جعبه بیرون بیاورید و زیر نور روز یا یک چراغ قوی نگه دارید. اول صفحه را از زاویه نگاه کنید؛ ترک‌های موئی معمولا فقط از زاویه دیده می‌شوند. بعد کاسه را دور تا دور بچرخانید و درزها، ترک‌ها و جای تعمیر را پیدا کنید. در پایان، سرپنجه و محل اتصال دسته به کاسه را ببینید.
دقیقه ۵ تا ۸: صاف بودن دسته
ساز را از سمت سرپنجه جلوی چشم بگیرید و در امتداد دسته نگاه کنید، انگار که می‌خواهید صاف بودن یک خط‌کش را بسنجید. دسته باید صاف باشد و پیچ یا خمیدگی نداشته باشد. اگر یک سمت دسته بالاتر از سمت دیگر است، دسته تاب برداشته است.
دقیقه ۸ تا ۱۲: دستان‌ها و کوک
ساز را کوک کنید و با یک تیونر، نت‌ها را در دستان‌های مختلف بسنجید. دستان‌ها در سه تار قابل جابه‌جایی‌اند، پس جای نادرست آن‌ها قابل اصلاح است؛ اما اگر حتی بعد از تنظیم، نت‌ها در بخش‌های بالای دسته درست نیستند، ممکن است شیطانک یا خرک جای درستی نداشته باشد.
دقیقه ۱۲ تا ۱۵: گوشی‌ها
هر گوشی را کمی بچرخانید. گوشی باید نرم بچرخد و وقتی رها می‌کنید، سر جایش بماند. گوشی‌ای که خودبه‌خود برمی‌گردد، کوک را نگه نمی‌دارد. این ایراد با تنظیم یا تعویض گوشی برطرف می‌شود، اما باید در قیمت حساب شود.
دقیقه ۱۵ تا ۲۰: صدا
چند قطعه کوتاه را در همه سیم‌ها و در بخش‌های پایین و بالای دسته بنوازید یا از فروشنده بخواهید بنوازد. به یکدستی صدا، ماندگاری نت‌ها و نبود صدای اضافه مثل گِز یا لرزش دقت کنید. در خرید سه تار، این پنج دقیقه آخر از همه مهم‌تر است.
انواع سه تار در بازار
سه تارهای بازار ایران را می‌شود در سه گروه کلی دسته‌بندی کرد. شناختن این گروه‌ها به شما کمک می‌کند انتظار درستی از قیمت و کیفیت داشته باشید:
سه تار کارگاهی یا آموزشی
این سازها در کارگاه‌ها و به تعداد زیاد ساخته می‌شوند. قیمت مناسبی دارند و برای شروع یادگیری کافی‌اند، به شرط اینکه دسته صاف و دستان‌ها درست باشند. صدای آن‌ها معمولا ساده‌تر و کم‌جزئیات‌تر از سازهای دست‌ساز است.
سه تار دست‌ساز سازندگان جوان
سازندگانی که هنوز نام بزرگی ندارند اما سازهای دقیق و خوش‌صدایی می‌سازند. این گروه معمولا بهترین نسبت کیفیت به قیمت را دارد و برای هنرجویان میانی انتخاب هوشمندانه‌ای است.
سه تار سازندگان شناخته‌شده
سازهایی که مهر سازندگان باسابقه را دارند. این سه تارها گران‌ترند، اما صدای پخته‌تری دارند و ارزش خود را در بازار دست‌دوم بهتر حفظ می‌کنند. در خرید سه تار از این گروه، اصالت مهر و برچسب سازنده را با دقت بررسی کنید، چون جعل مهر سازندگان معروف هم دیده می‌شود.
جنس چوب و اثر آن بر صدا
کاسه سه تار بیشتر از چوب توت ساخته می‌شود، چون چوب توت صدای گرم و پرطنین می‌دهد و تراش آن نسبتا آسان است. کیفیت و کهنگی چوب مهم است: چوب توتی که سال‌ها خشک شده، کمتر تاب برمی‌دارد و صدای پخته‌تری دارد. صفحه معمولا از چوب توت نازک‌تر ساخته می‌شود و دسته از چوب گردو، که محکم است و در برابر فشار سیم‌ها کمتر خم می‌شود. اگر فروشنده درباره جنس چوب ادعای خاصی دارد، مثلا «چوب صد ساله»، آن را با احتیاط بپذیرید؛ صدای ساز معیار مطمئن‌تری است.
هزینه‌های پس از خرید سه تار
قیمت خرید سه تار تنها هزینه نیست. این هزینه‌ها را هم در بودجه در نظر بگیرید:
- سیم نو: تقریبا همیشه بعد از خرید ساز دست‌دوم لازم است.
- تعویض یا تنظیم دستان‌ها: اگر دستان‌ها فرسوده‌اند.
- کیف یا جعبه: اگر همراه ساز نیست.
- تیونر: یک تیونر گیره‌ای یا اپلیکیشن گوشی برای کوک دقیق.
- تنظیم کلی ساز توسط سازساز: برای سازی که مدتی نواخته نشده، یک تنظیم کلی شامل خرک، شیطانک و گوشی‌ها مفید است.
این هزینه‌ها معمولا در مقایسه با قیمت ساز کم‌اند، اما در مذاکره قیمت به کارتان می‌آیند.
چک‌لیست چاپی خرید سه تار
این فهرست را هنگام بازدید همراه داشته باشید و یکی‌یکی علامت بزنید:
- صفحه زیر نور، بدون ترک، برآمدگی یا فرورفتگی
- کاسه بدون ترک و درز باز
- اتصال دسته به کاسه محکم و بدون لقی
- دسته صاف و بدون پیچ
- دستان‌ها سالم و در جای درست
- گوشی‌ها نرم و نگه‌دارنده کوک
- خرک و شیطانک سالم
- صدای یکدست در همه سیم‌ها و بخش‌های دسته
- نام سازنده، مهر و سال ساخت مشخص
- کیف یا جعبه و همراه‌ها
اگر بیش از یکی دو مورد این چک‌لیست مشکل داشت، یا از خرید صرف‌نظر کنید یا هزینه تعمیر را در قیمت حساب کنید.
خرید سه تار برای هدیه
سه تار هدیه محبوبی برای علاقه‌مندان موسیقی ایرانی است. اگر سه تار را برای کسی هدیه می‌خرید، چند نکته را در نظر بگیرید: اگر گیرنده معلم دارد، از معلم درباره اندازه و سطح ساز مشورت بگیرید؛ ساز را با کیف، سیم یدک و تیونر کامل کنید؛ و اگر ساز دست‌دوم است، پیش از هدیه دادن آن را به سازساز بدهید تا تنظیم شود. یک سه تار کارگاهی سالم و تنظیم‌شده، هدیه بهتری از یک ساز گران‌تر بدون تنظیم است.
واژه‌نامه کوتاه خرید سه تار
- کوک: تنظیم سیم‌ها روی نت‌های مشخص. سه تار کوک‌های مختلفی دارد که بسته به دستگاه تغییر می‌کند.
- ناخن‌زنی: شیوه نواختن سه تار با ناخن انگشت اشاره دست راست.
- مهر سازنده: نشان یا امضای سازنده که معمولا داخل کاسه یا روی سرپنجه دیده می‌شود.
- ترکه: نوارهای باریک چوب که در بعضی کاسه‌ها کنار هم چسبانده می‌شوند.
- دستان‌بندی: بستن و تنظیم دستان‌ها روی دسته.
مذاکره قیمت هنگام خرید سه تار
بیشتر فروشندگان سه تار دست‌دوم، قیمت را با کمی فضای مذاکره تعیین می‌کنند. برای مذاکره منصفانه و موفق، چند اصل ساده را رعایت کنید:
- پیش از بازدید، بازار را بشناسید. آگهی‌های مشابه را در آلنیکو ببینید تا بازه قیمت سه تارهای هم‌رده را بدانید. وقتی بدانید ساز مشابه با چه قیمتی عرضه می‌شود، پیشنهادتان منطقی‌تر است.
- ایرادها را مستند کنید. اگر در بازدید ترک ریز، دستان فرسوده یا گوشی لق پیدا کردید، هزینه رفع آن را تخمین بزنید و با فروشنده در میان بگذارید. این کار مذاکره را از چانه‌زنی به گفت‌وگوی منطقی تبدیل می‌کند.
- ارزش همراه‌ها را حساب کنید. کیف خوب، سیم یدک و دستان اضافه ارزش دارند؛ اگر همراه ساز نیستند، این را هم در نظر بگیرید.
- منصف باشید. پیشنهاد خیلی پایین، فروشنده را از مذاکره دلسرد می‌کند. پیشنهادی بدهید که بتوانید با دلیل از آن دفاع کنید.
- عجله نکنید. اگر قیمت با ارزش ساز نمی‌خواند، آگهی دیگری پیدا می‌شود. خرید سه تار تصمیمی است که سال‌ها با شما می‌ماند.
خرید سه تار نو از سازنده
اگر ترجیح می‌دهید سه تار نو بخرید، خرید مستقیم از سازنده مزایایی دارد: می‌توانید اندازه کاسه، جنس چوب و حتی تزیینات را سفارش دهید، سابقه ساز مشخص است و بسیاری از سازندگان تنظیم اولیه و رفع ایرادهای سال اول را بر عهده می‌گیرند. در مقابل، سازهای سفارشی معمولا چند هفته تا چند ماه زمان ساخت دارند و پیش‌پرداخت می‌خواهند. پیش از سفارش، چند ساز ساخته‌شده همان سازنده را بشنوید یا از نوازندگانی که از او خرید کرده‌اند، نظر بپرسید. نمونه کارهای سازندگان و فروشگاه‌های ساز سنتی را هم در آلنیکو ببینید؛ بسیاری از فروشگاه‌های تاییدشده، سازهای نو سازندگان مختلف را عرضه می‌کنند.
سه تار را چطور به خانه ببریم؟
بعد از خرید سه تار، اولین جابه‌جایی هم اهمیت دارد. ساز را در کیف یا جعبه بگذارید و در ماشین، روی صندلی و نه در صندوق عقب، قرار دهید؛ صندوق عقب در تابستان داغ و در زمستان سرد است. اگر هوای بیرون خیلی سرد یا گرم است، در خانه چند ساعت صبر کنید تا ساز به دمای اتاق برسد و بعد آن را از کیف بیرون بیاورید. این کار از ترک برداشتن صفحه نازک سه تار در اثر تغییر ناگهانی دما جلوگیری می‌کند. در روزهای اول، ساز را چند بار کوک کنید؛ سه تاری که از محیط دیگری آمده، تا چند روز با هوای خانه شما تطبیق پیدا می‌کند.
پرسش‌های پرتکرار
سه تار برای شروع یادگیری مناسب است؟
بله. سه تار سبک است، صدای آرامی دارد و برای تمرین در آپارتمان مناسب است. بسیاری از هنرجویان موسیقی ایرانی با سه تار شروع می‌کنند.
سه تار چند سیم دارد؟
سه تار امروزی چهار سیم دارد. سیم چهارم بعدها به ساز اضافه شده است، اما نام قدیمی ساز باقی مانده است.
برای خرید سه تار به کیف نیاز دارم؟
بله؛ صفحه نازک سه تار به ضربه و تغییر رطوبت حساس است و کیف یا جعبه مناسب از آن محافظت می‌کند.
آگهی‌های سه تار نو و دست‌دوم را در سازهای ایرانی آلنیکو ببینید یا اگر سه تار اضافه دارید، آن را رایگان آگهی کنید.
