برای خرید سنتور، اول تعداد خرک و کوک مناسب خودتان را مشخص کنید و بعد صفحه، خرک‌ها، گوشی‌ها و صدای ساز را بررسی کنید. سنتور سازی سنگین و پرسیم است و چند ایراد رایج دارد که با نگاه دقیق پیدا می‌شوند. در این راهنما، انتخاب نوع سنتور و نکات بررسی ساز نو و دست‌دوم را مرور می‌کنیم.
خلاصه در یک نگاه
- رایج‌ترین سنتور، سنتور ۹ خرک است که برای یادگیری و بیشتر قطعه‌ها کافی است.
- کوک‌های رایج سنتور سل، لا و سی هستند؛ کوک را با معلمتان هماهنگ کنید.
- مهم‌ترین بخش‌ها برای بررسی: صفحه، خرک‌ها، گوشی‌ها و سیم‌ها.
- سنتور همیشه با مضراب، آچار کوک و جعبه خرید و فروش می‌شود؛ نبودشان را در قیمت حساب کنید.
فهرست مطالب
سنتور چیست و چطور ساخته می‌شود؟
سنتور سازی زهی است که سیم‌های آن با دو مضراب چوبی سبک نواخته می‌شوند. بدنه سنتور ذوزنقه‌ای است و معمولا از چوب گردو ساخته می‌شود. سیم‌ها در گروه‌های چهارتایی روی خرک‌ها قرار می‌گیرند و با گوشی‌های فلزی کوک می‌شوند؛ سنتور ۹ خرک ۷۲ سیم دارد. برای اطلاعات بیشتر درباره ساختار و تاریخچه، صفحه سنتور در ویکی‌پدیا را ببینید.
خرید سنتور: کدام نوع را انتخاب کنیم؟
تعداد خرک
سنتور ۹ خرک استاندارد است و بیشتر هنرجویان و نوازندگان با آن کار می‌کنند. سنتورهای ۱۰، ۱۱ و ۱۲ خرک گستره صدای بیشتری دارند و برای قطعه‌هایی که نت‌های بم‌تر یا زیرتر لازم دارند، مناسب‌ترند. اگر تازه شروع می‌کنید، سنتور ۹ خرک انتخاب درستی است.
کوک سنتور
سنتورها با کوک‌های مختلف ساخته می‌شوند؛ رایج‌ترین آن‌ها سل، لا و سی است و سنتور کروماتیک هم وجود دارد. کوک سنتور به اندازه و ساختار ساز بستگی دارد و با پیچاندن گوشی‌ها عوض نمی‌شود. قبل از خرید سنتور، از معلم خود بپرسید کدام کوک را توصیه می‌کند، چون منابع آموزشی معمولا برای یک کوک مشخص نوشته شده‌اند.
هفت نکته برای بررسی سنتور دست دوم
۱. صفحه رویی
صفحه سنتور زیر فشار ده‌ها سیم است. آن را زیر نور و از زاویه نگاه کنید. صفحه نباید فرورفتگی، ترک یا برآمدگی غیرعادی داشته باشد؛ به‌خصوص اطراف خرک‌ها.
۲. خرک‌ها
خرک‌ها باید سالم، هم‌تراز و محکم سر جای خود باشند. خرک ترک‌خورده یا جابه‌جاشده، صدا و کوک ساز را خراب می‌کند. در سنتور دست‌دوم، جای قبلی خرک‌ها روی صفحه را هم ببینید؛ جابه‌جایی زیاد نشانه تنظیم‌های مکرر است.
۳. گوشی‌ها
گوشی‌ها (پین‌های کوک) باید در چوب محکم باشند و بعد از کوک، سیم را نگه دارند. گوشی لق باعث می‌شود سنتور مدام از کوک خارج شود. با آچار کوک، چند گوشی را امتحان کنید.
۴. سیم‌ها
سیم‌های زنگ‌زده صدا را خفه می‌کنند. تعویض سیم سنتور شدنی است ولی هزینه و زمان دارد؛ از فروشنده بپرسید آخرین بار کی سیم‌ها عوض شده‌اند.
۵. بدنه و اتصال‌ها
لبه‌ها و گوشه‌های بدنه را بررسی کنید. جدا شدن چسب یا ترک در کناره‌ها، نشانه ضربه یا نگهداری در هوای خشک است.
۶. صدا و یکدستی
چند نت را در بخش‌های مختلف ساز بنوازید. صدا باید شفاف و یکدست باشد و سیم‌های هر گروه هم‌کوک باشند. صدای «دوتایی» در یک نت یعنی سیم‌های آن گروه هم‌کوک نیستند.
۷. همراه‌ها
مضراب، آچار کوک، جعبه سخت و گاهی پایه سنتور معمولا همراه ساز فروخته می‌شوند. اگر یکی نیست، هزینه خرید جداگانه‌اش را در قیمت حساب کنید.
قیمت سنتور به چه چیزی بستگی دارد؟
قیمت سنتور به سازنده، کیفیت چوب، تعداد خرک و وضعیت ساز بستگی دارد. سنتورهای سازندگان شناخته‌شده، که معمولا مهر سازنده دارند، چند برابر سازهای کارگاهی قیمت دارند. در آگهی‌های آلنیکو در مهر ۱۴۰۵، سنتورها از حدود ۵ میلیون تومان برای سازهای ساده تا چند ده میلیون تومان برای سازهای دست‌ساز عرضه شده‌اند. برای مقایسه به‌روز، آگهی‌های سنتور آلنیکو را ببینید.
مضراب سنتور را هم بررسی کنید
مضراب سنتور دو چوب سبک است که سر آن‌ها معمولا با نمد پوشانده می‌شود. نمد صدا را نرم‌تر و گرم‌تر می‌کند و نواختن بدون نمد صدای روشن‌تر و تیزتری می‌دهد. مضراب‌ها وزن و تعادل متفاوتی دارند و هر نوازنده‌ای مضراب خودش را ترجیح می‌دهد. هنگام خرید سنتور دست‌دوم، ببینید مضراب‌ها سالم‌اند و نمد آن‌ها پاره نشده است. مضراب نو هزینه زیادی ندارد، اما بهتر است با ساز همراه باشد تا بتوانید صدای ساز را همان لحظه بسنجید.
نگهداری سنتور بعد از خرید
- سنتور را در جعبه نگه دارید و از کنار بخاری، شوفاژ و پنجره آفتاب‌گیر دور کنید.
- در فصل‌های خشک، رطوبت اتاق را کنترل کنید؛ خشکی هوا صفحه و بدنه را ترک می‌دهد.
- کوک سنتور با تغییر دما زیاد جابه‌جا می‌شود؛ قبل از هر بار نواختن، کوک را با تیونر بررسی کنید.
- برای جابه‌جایی، خرک‌ها را بعد از رسیدن به مقصد بررسی کنید و اگر جابه‌جا شده‌اند، به جای قبلی برگردانید.
خرید سنتور برای کودکان و نوجوانان
سنتور سازی سنگین است و برای کودک، اندازه و وزن آن اهمیت دارد. بعضی سازندگان سنتورهای کوچک‌تر و سبک‌تر برای شروع می‌سازند. در خرید سنتور برای کودک، علاوه بر سلامت ساز، از معلم بپرسید کدام اندازه و کوک برای سن و دست‌های کودک مناسب است. از آنجا که بیشتر کودکان پس از چند سال به ساز بهتری مهاجرت می‌کنند، خرید سنتور دست دوم سالم برای این مرحله منطقی است.
خرید سنتور از شهر دیگر
سنتور به‌خاطر وزن و اندازه، برای ارسال حساس است. اگر از شهر دیگر می‌خرید، از فروشنده ویدیوی نزدیک از صفحه و خرک‌ها و یک نمونه صوتی بخواهید. ساز باید در جعبه سخت و با پوشش ضربه‌گیر ارسال شود و خرک‌ها پیش از ارسال بررسی شوند، چون ممکن است در مسیر جابه‌جا شوند.
اجزای سنتور را بشناسید
پیش از خرید سنتور، شناختن اجزای آن به شما کمک می‌کند هم توضیحات آگهی را بفهمید و هم هنگام بازدید، چیزی را از قلم نیندازید:
- صفحه رو: صفحه چوبی بالای بدنه که خرک‌ها روی آن قرار می‌گیرند و صدا را تقویت می‌کند. صفحه رو مهم‌ترین بخش صدای سنتور است.
- صفحه زیر: کف ساز که بدنه را می‌بندد.
- کناره‌ها (پهلوها): چوب‌های محکمی که گوشی‌ها در آن‌ها کوبیده می‌شوند و فشار ده‌ها سیم را تحمل می‌کنند.
- خرک‌ها: پایه‌های کوچک چوبی که سیم‌ها از رویشان رد می‌شوند؛ تعداد آن‌ها نوع سنتور را مشخص می‌کند.
- گوشی‌ها (پین‌ها): میله‌های فلزی که سیم‌ها به آن‌ها پیچیده می‌شوند و با آچار کوک چرخانده می‌شوند.
- سیم‌گیرها: میخ‌هایی در سمت مقابل گوشی‌ها که سر دیگر سیم‌ها به آن‌ها بسته می‌شود.
- شیطانک‌ها: نوارهایی در دو طرف ساز که سیم‌ها پیش از رسیدن به گوشی و سیم‌گیر از رویشان رد می‌شوند.
- گل‌ها (سوراخ‌های صفحه): دو دهانه کوچک روی صفحه رو که به خروج صدا کمک می‌کنند و گاهی تزیینی‌اند.
بازدید قدم به قدم پیش از خرید سنتور
بازدید از سنتور دست‌دوم به وقت بیشتری از سازهای کوچک‌تر نیاز دارد. این ترتیب را دنبال کنید:
۱. نگاه کلی به بدنه
سنتور را روی میز صاف بگذارید و زیر نور، گوشه‌ها، لبه‌ها و درزهای بدنه را ببینید. جدا شدن چسب در درزها یا ترک در کناره‌ها، نشانه ضربه یا نگهداری در هوای خشک است.
۲. صفحه رو از زاویه
از کنار و هم‌سطح با صفحه رو نگاه کنید. صفحه باید یکنواخت باشد. فرورفتگی زیر خرک‌ها یا برآمدگی‌های غیرعادی، نشانه این است که صفحه زیر فشار سیم‌ها تسلیم شده است. این ایراد تعمیر سنگینی دارد.
۳. خرک‌ها
همه خرک‌ها را از نزدیک ببینید. خرک باید سالم، بدون ترک و درست زیر سیم‌ها باشد. خرک‌هایی که به یک طرف کج شده‌اند، معمولا یعنی ساز مدتی بی‌دقت جابه‌جا شده است.
۴. گوشی‌ها و کوک
با آچار کوک، چند گوشی را در بخش‌های مختلف ساز امتحان کنید. گوشی باید با مقاومت یکنواخت بچرخد. اگر گوشی خیلی راحت می‌چرخد، در چوب لق شده و کوک را نگه نمی‌دارد؛ این در سنتورهای قدیمی ایراد رایجی است.
۵. سیم‌ها
سیم‌ها را از نزدیک ببینید. زنگ‌زدگی، سیم‌های پاره یا سیم‌هایی با ضخامت متفاوت از بقیه، یعنی ساز به تعویض سیم نیاز دارد.
۶. صدا
با مضراب، نت‌ها را در همه خرک‌ها و هر دو طرف هر خرک بنوازید. همه نت‌ها باید شفاف و هم‌کوک باشند. اگر یک نت صدای «دوتایی» یا لرزان دارد، سیم‌های آن گروه هم‌کوک نیستند؛ این با کوک درست می‌شود. اما اگر صدا خفه یا خش‌دار است، ممکن است مشکل از صفحه یا خرک باشد.
سنتور تک مهر و سه مهر یعنی چه؟
در آگهی‌های سنتور، اصطلاحاتی مثل «تک مهر» و «سه مهر» زیاد دیده می‌شود. بعضی سازندگان سنتور، سطح کیفیت سازهای خود را با تعداد مهری که روی ساز می‌زنند مشخص می‌کنند؛ معمولا مهر بیشتر یعنی ساز با دقت و مواد بهتری ساخته شده است. اما این نظام بین سازندگان یکسان نیست. بنابراین هنگام خرید سنتور، این اصطلاح را برای همان سازنده معنا کنید و به‌تنهایی ملاک کیفیت قرار ندهید. صدای ساز و سلامت صفحه و خرک‌ها، همیشه معیار مطمئن‌تری است.
خرید سنتور برای سطوح مختلف
هنرجوی مبتدی
یک سنتور ۹ خرک کارگاهی سالم با کوک مورد نظر معلم کافی است. مهم‌ترین نکات: صفحه سالم، گوشی‌هایی که کوک را نگه می‌دارند و خرک‌های درست.
هنرجوی میانی
وقتی گوش و دست شما پیشرفت کرد، تفاوت سنتور کارگاهی و دست‌ساز را بیشتر حس می‌کنید. در این مرحله، یک سنتور دست‌ساز از سازندگان معتبر، صدای پخته‌تر و یکدست‌تری به شما می‌دهد.
نوازنده حرفه‌ای
در این سطح، انتخاب بیشتر سلیقه‌ای است: رنگ صدا، پاسخ ساز به مضراب و حتی وزن ساز. بسیاری از نوازندگان حرفه‌ای سازهای سفارشی از سازنده مورد علاقه خود دارند.
هزینه‌های جانبی خرید سنتور
- مضراب: اگر همراه ساز نیست یا مضراب دیگری می‌خواهید.
- آچار کوک: ابزار ضروری؛ بدون آن نمی‌توانید ساز را کوک کنید.
- جعبه یا کیف: برای جابه‌جایی امن.
- پایه سنتور: برای نوازندگی راحت روی صندلی.
- سیم: تعویض کامل سیم‌ها در سنتور دست‌دوم کهنه، هزینه و زمان قابل‌توجهی دارد.
- تیونر: برای کوک دقیق، به‌خصوص در ماه‌های اول.
- تنظیم توسط سازساز: برای سنتوری که مدتی نواخته نشده، یک بازبینی کلی مفید است.
چک‌لیست چاپی خرید سنتور
- بدنه بدون ترک و درز باز
- صفحه رو یکنواخت، بدون فرورفتگی زیر خرک‌ها
- خرک‌ها سالم، بدون ترک و در جای درست
- گوشی‌ها با مقاومت یکنواخت و نگه‌دارنده کوک
- سیم‌ها بدون زنگ‌زدگی و پارگی
- صدای شفاف در همه خرک‌ها و هر دو طرف آن‌ها
- تعداد خرک و کوک مطابق نیاز شما
- مضراب، آچار کوک و جعبه همراه ساز
- نام سازنده و مهر مشخص
کوک کردن سنتور بعد از خرید
اولین چالش بعد از خرید سنتور، کوک کردن آن است. سنتور ۹ خرک ۷۲ سیم دارد و هر گروه چهارسیمه باید دقیقا هم‌کوک باشد. در ماه‌های اول، با یک تیونر دقیق و صبر کوک کنید و از معلم بخواهید روش درست کوک را نشانتان دهد. کوک سنتور با تغییر دما و رطوبت جابه‌جا می‌شود، پس پیش از هر بار نواختن دست‌کم بخشی از ساز را بررسی کنید. با گذشت زمان، کوک کردن سریع‌تر و دقیق‌تر می‌شود و بخشی طبیعی از تمرین روزانه شما خواهد بود.
واژه‌نامه خرید سنتور
- خرک: پایه‌ای که سیم‌ها از رویش رد می‌شوند و طول ارتعاش را تعیین می‌کند.
- گوشی: پین فلزی کوک.
- مضراب: چوب‌های سبک نواختن سنتور، گاهی با نمد.
- کوک سنتور: نوع کوک پایه ساز، مثل سل، لا یا سی.
- کروماتیک: سنتوری که همه نیم‌پرده‌ها را بدون جابه‌جا کردن خرک در اختیار نوازنده می‌گذارد.
سنتور کارگاهی یا دست‌ساز؟
در بازار سنتور، تفاوت قیمت سازهای کارگاهی و دست‌ساز گاهی چند برابر است. سنتور کارگاهی در تعداد بیشتر و با فرایند یکسان ساخته می‌شود؛ کیفیت آن به کارگاه بستگی دارد و برای شروع یادگیری معمولا کافی است. سنتور دست‌ساز را یک سازنده با انتخاب دقیق چوب، تنظیم ضخامت صفحه و دقت در جای خرک‌ها می‌سازد؛ نتیجه، صدای پرجزئیات‌تر و یکدست‌تر است. در خرید سنتور، اگر بودجه محدود است، یک سنتور کارگاهی خوب از یک کارگاه معتبر بهتر از یک سنتور دست‌ساز ارزان با ایراد است. اگر بودجه اجازه می‌دهد و قصد ادامه جدی دارید، سنتور دست‌ساز دست‌دوم از یک سازنده معتبر، اغلب بهترین ارزش را دارد.
سنتور و رطوبت: نکته‌ای که خیلی‌ها نمی‌دانند
سنتور به‌خاطر صفحه بزرگ و فشار زیاد سیم‌ها، به تغییرات رطوبت بسیار حساس است. در هوای خشک، صفحه جمع می‌شود و ممکن است ترک بردارد یا کوک ساز به‌شدت پایین بیاید. در هوای مرطوب، صفحه باد می‌کند و کوک بالا می‌رود. هنگام خرید سنتور دست‌دوم، از فروشنده بپرسید ساز کجا نگهداری شده است؛ سنتوری که سال‌ها کنار بخاری مانده، احتمالا ترک‌های پنهان دارد. پس از خرید هم، ساز را در جعبه و دور از بخاری، شوفاژ و کولر نگه دارید و در فصل‌های خشک از دستگاه بخور استفاده کنید. نکات کامل نگهداری را در راهنمای نگهداری سازهای سنتی مجله آلنیکو می‌خوانید.
اشتباه‌های رایج در خرید سنتور
- خرید سنتور با کوکی متفاوت از کوک معلم: کوک سنتور با گوشی عوض نمی‌شود و بعدا مجبور به خرید ساز دیگری می‌شوید.
- نادیده گرفتن فرورفتگی صفحه: این ایراد در عکس دیده نمی‌شود اما تعمیرش سنگین است.
- امتحان نکردن گوشی‌ها: گوشی‌های لق یعنی سنتوری که هیچ‌وقت کوک نمی‌ماند.
- خرید بدون آچار کوک و مضراب: و غافلگیر شدن با هزینه‌های جانبی.
- انتخاب فقط بر اساس تعداد مهر: که بین سازندگان معنای یکسانی ندارد.
- پرداخت بدون شنیدن صدا: یک نمونه صوتی کوتاه از فروشنده، از بسیاری از این اشتباه‌ها جلوگیری می‌کند.
خرید سنتور و قیمت در بازار
قیمت سنتور مثل بیشتر سازهای ایرانی، کمتر از نوسان ارز تاثیر می‌گیرد و بیشتر به سازنده و کیفیت ساخت بستگی دارد؛ چون بیشتر مواد و ساخت آن داخلی است. با این حال، قیمت سیم و بعضی قطعات وارداتی می‌تواند روی قیمت اثر بگذارد. برای اطلاع از بازه قیمت‌های به‌روز، آگهی‌های سنتور آلنیکو را مقایسه کنید؛ تعداد خرک، کوک و سازنده روی آگهی‌ها مشخص است و مقایسه را ساده‌تر می‌کند.
خرید سنتور از شهر دیگر؛ چه چیزی بخواهیم؟
اگر سنتور مورد نظرتان در شهر دیگری است، این موارد را پیش از پرداخت از فروشنده بخواهید:
- ویدیوی زنده یا تازه از ساز، که در آن صفحه رو را از زاویه و خرک‌ها را از نزدیک نشان دهد.
- نواختن چند نت در همه خرک‌ها و هر دو طرف آن‌ها، تا هم‌کوکی و سلامت صدا شنیده شود.
- عکس از مهر سازنده و برچسب داخل ساز، اگر وجود دارد.
- مشخصات دقیق: تعداد خرک، کوک، ابعاد و وزن ساز.
- توضیح روش ارسال، نوع جعبه و بسته‌بندی، و شرایط بازگشت در صورت آسیب.
بعد از رسیدن ساز، پیش از هر چیز خرک‌ها را بررسی کنید و اگر در مسیر جابه‌جا شده‌اند، با دقت به جای خود برگردانید. سنتور معمولا بعد از جابه‌جایی طولانی کوک خود را از دست می‌دهد؛ این طبیعی است و با کوک دوباره درست می‌شود.
نگهداری روزانه سنتور
چند عادت ساده، عمر سنتور و کیفیت صدای آن را حفظ می‌کند. بعد از نواختن، سیم‌ها را با دستمال نرم و خشک پاک کنید تا عرق و گرد و خاک روی آن‌ها ننشیند. روی سنتور چیزی نگذارید و آن را روی زمین رها نکنید. هنگام جابه‌جایی، ساز را از دو طرف بدنه بگیرید، نه از سیم‌ها یا خرک‌ها. اگر سنتور را مدتی نمی‌نوازید، در جعبه بگذارید و هر چند هفته یک بار کوک آن را بررسی کنید. یک بازبینی سالانه توسط سازساز، شامل بررسی خرک‌ها، گوشی‌ها و صفحه، از ایرادهای بزرگ‌تر جلوگیری می‌کند و ارزش ساز را برای فروش احتمالی آینده حفظ می‌کند.
پرسش‌های پرتکرار
برای شروع یادگیری، کدام سنتور را بخرم؟
یک سنتور ۹ خرک سالم با کوکی که معلمتان توصیه می‌کند. لازم نیست ساز گران دست‌ساز بخرید؛ ساز کارگاهی خوش‌صدا برای شروع کافی است.
کوک سنتور را می‌شود عوض کرد؟
کوک اصلی سنتور به ساختار ساز بستگی دارد و با پیچاندن گوشی‌ها به کوک دیگر تبدیل نمی‌شود. بنابراین کوک را پیش از خرید سنتور انتخاب کنید.
سنتور دست دوم بخرم یا نو؟
سنتور دست‌دوم سالم با صفحه و خرک‌های سالم، ارزش خوبی دارد. اگر توان بررسی ندارید، با یک نوازنده یا معلم برای بازدید بروید.
آگهی‌های سنتور را در سازهای ایرانی آلنیکو ببینید و برای آشنایی با سازهای دیگر، راهنمای خرید سه تار را بخوانید.
