خرید تار، به‌خاطر ساختار دوکاسه‌ای و پوست حساس آن، دقت بیشتری از بیشتر سازهای ایرانی می‌خواهد. ایرادهای تار، مثل پوست فرسوده، ترک کاسه یا دسته پیچ‌خورده، معمولا در عکس دیده نمی‌شوند ولی صدای ساز را کاملا تغییر می‌دهند. در این راهنما می‌گوییم هنگام خرید تار نو و دست‌دوم چه چیزهایی را بررسی کنید و قیمت تار به چه بستگی دارد.
خلاصه در یک نگاه
- تار شش سیم دارد که در سه جفت کوک می‌شوند و با مضراب فلزی نواخته می‌شود.
- مهم‌ترین بخش‌ها برای بررسی: پوست، کاسه، دسته، دستان‌ها، خرک و گوشی‌ها.
- پوست تار با رطوبت و زمان تغییر می‌کند و تعویض آن صدای ساز را عوض می‌کند.
- برای اولین تار، یک ساز کارگاهی سالم با پوست خوب بهتر از ساز گران با ایراد است.
فهرست مطالب
تار چیست و چه بخش‌هایی دارد؟
تار یکی از اصلی‌ترین سازهای موسیقی کلاسیک ایرانی است. بدنه تار از دو کاسه به هم پیوسته ساخته می‌شود که معمولا از چوب توت تراشیده می‌شوند و رویشان پوست نازک کشیده شده است. دسته بلند تار دستان‌هایی دارد که از زه یا نایلون بسته می‌شوند و قابل جابه‌جایی‌اند. شش سیم تار در سه جفت کوک می‌شوند و نوازنده با مضرابی کوچک از جنس برنج که سر آن با موم پوشانده شده، آن‌ها را به صدا درمی‌آورد. برای آشنایی بیشتر با تاریخچه و ساختار ساز، صفحه تار در ویکی‌پدیا را ببینید.
نکات خرید تار: هشت مورد که باید بررسی کنید
۱. پوست
پوست تار مهم‌ترین عامل صدای آن است. پوست باید سالم، بدون پارگی و با کشش یکنواخت باشد. پوست خیلی شل صدای خفه می‌دهد و پوست خیلی سفت، صدای تیز و نازک. در هوای مرطوب پوست شل‌تر می‌شود، پس صدای ساز را در شرایط معمولی اتاق قضاوت کنید.
۲. کاسه
کاسه بزرگ و کوچک را زیر نور ببینید. ترک‌های موئی، جدا شدن قطعه‌ها و تعمیرهای ناشیانه را پیدا کنید. ترک کاسه قابل تعمیر است، اما باید در قیمت حساب شود.
۳. اتصال کاسه و دسته
محل اتصال دسته به کاسه نباید شکاف یا لقی داشته باشد. دسته را آرام فشار دهید؛ هر حرکتی نشانه ضعف اتصال است.
۴. صاف بودن دسته
از سر ساز در امتداد دسته نگاه کنید. دسته پیچ‌خورده باعث می‌شود سیم‌ها در بعضی دستان‌ها گِز کنند یا صدای درست ندهند.
۵. دستان‌ها
دستان‌ها با زمان ساییده می‌شوند. بررسی کنید پاره یا خیلی فرسوده نباشند و جای درستی داشته باشند. تعویض دستان هزینه زیادی ندارد.
۶. خرک و شیطانک
خرک تار روی پوست قرار می‌گیرد و باید سالم و در جای درست باشد. خرک یدک همراه ساز امتیاز است.
۷. گوشی‌ها
گوشی‌ها باید نرم بچرخند و کوک را نگه دارند. ساز را کوک کنید و چند دقیقه بنوازید تا ببینید کوک می‌ماند یا نه.
۸. صدا
مهم‌ترین تست در خرید تار، شنیدن صداست. ساز خوب در همه سیم‌ها و دستان‌ها صدایی یکدست، شفاف و پرطنین دارد. اگر خودتان نمی‌نوازید، یک نوازنده یا معلم را همراه ببرید یا از فروشنده نمونه صوتی بخواهید.
قیمت تار به چه چیزهایی بستگی دارد؟
قیمت تار در بازار ایران بازه بسیار بزرگی دارد؛ از سازهای کارگاهی برای شروع تا سازهای دست‌ساز سازندگان مشهور که ده‌ها میلیون تومان قیمت دارند. عوامل اصلی:
- سازنده: تار سازندگان شناخته‌شده ارزش بیشتری دارد و ارزش خود را بهتر حفظ می‌کند.
- چوب کاسه: چوب توت کهنه و یک‌تکه، ارزش ساز را بالا می‌برد.
- پوست: پوست مرغوب و سالم، صدای بهتری می‌دهد.
- وضعیت ساز: ترک، تعمیر قبلی و دسته پیچ‌خورده، قیمت را پایین می‌آورد.
- همراه‌ها: جعبه سخت، مضراب، پوست یا خرک یدک.
برای مقایسه قیمت‌های به‌روز، آگهی‌های تار آلنیکو را ببینید.
خرید تار دست دوم یا نو؟
تار دست‌دوم سالم معمولا ارزش خوبی دارد؛ کاسه آن جا افتاده و صدایش پخته‌تر است. ساز نو سابقه آسیب ندارد و می‌توانید تنظیماتش را با سازنده هماهنگ کنید. در خرید تار دست دوم، سابقه تعمیر و تعویض پوست را بپرسید. اگر توان بررسی ندارید، از کارشناسی رایگان آلنیکو یا یک نوازنده باتجربه کمک بگیرید.
تار یا سه تار؟
بسیاری از هنرجویان بین تار و سه تار مردد هستند. تار صدای بلندتر و پرحجم‌تری دارد، با مضراب نواخته می‌شود و برای نوازندگی در گروه و روی صحنه مناسب‌تر است. سه تار صدای آرام‌تر و صمیمی‌تری دارد، سبک‌تر است و برای تمرین در خانه راحت‌تر. ردیف و دستگاه‌های موسیقی ایرانی روی هر دو ساز آموزش داده می‌شود. اگر به سه تار هم فکر می‌کنید، راهنمای خرید سه تار را بخوانید.
سؤال‌هایی که هنگام خرید تار از فروشنده بپرسید
- ساز را چه کسی ساخته و در چه سالی؟
- پوست آخرین بار کی عوض شده است؟
- ساز ترک یا تعمیر داشته است؟
- ساز در چه شرایطی نگهداری شده است؟
- امکان یک ویدیوی کوتاه از نواختن ساز هست؟
خرید تار از شهر دیگر
اگر تار مورد نظرتان در شهر دیگری است، از فروشنده ویدیوی نزدیک از پوست، کاسه‌ها، اتصال دسته و دستان‌ها بخواهید و چند جمله کوتاه در دستگاه‌های مختلف بنوازد. آگهی‌هایی که در آلنیکو نمونه صوتی دارند، این کار را ساده‌تر می‌کنند. برای ارسال، ساز باید در جعبه سخت بسته‌بندی شود، سیم‌ها کمی شل شوند و خرک از روی پوست برداشته و کنار ساز گذاشته شود تا در مسیر به پوست آسیب نزند. قبل از پرداخت، درباره شرایط بازگشت در صورت آسیب دیدن ساز در مسیر، با فروشنده توافق کنید.
اشتباه‌های رایج در خرید تار
- قضاوت درباره صدای ساز در اتاقی خیلی مرطوب یا خیلی خشک، که پوست را موقتا تغییر می‌دهد.
- نادیده گرفتن ترک‌های موئی کاسه کوچک، که دیدنشان سخت‌تر است.
- خرید ساز گران دست‌ساز برای شروع، پیش از اینکه بدانید سبک و صدای مورد علاقه‌تان چیست.
نگهداری تار بعد از خرید
تار را در جعبه و دور از بخاری، شوفاژ و آفتاب مستقیم نگه دارید. پوست تار به رطوبت حساس است؛ در فصل‌های مرطوب شل و در فصل‌های خشک سفت می‌شود. سیم‌ها و دستان‌ها را مرتب بررسی کنید و هر وقت صدا کدر شد، سیم را عوض کنید.
اجزای تار را بشناسید
پیش از خرید تار، آشنایی با اجزای آن به شما کمک می‌کند دقیق‌تر بررسی کنید و سؤال درست بپرسید:
- کاسه بزرگ: بخش اصلی بدنه که معمولا از چوب توت تراشیده می‌شود.
- نقاره (کاسه کوچک): بخش کوچک‌تر بدنه، بالای کاسه بزرگ.
- پوست: پوست نازکی که روی دهانه کاسه کشیده می‌شود و خرک روی آن قرار می‌گیرد.
- دسته: بخش بلند و باریک که دستان‌ها روی آن بسته می‌شوند.
- دستان‌ها: حلقه‌های زه یا نایلون که جای نت‌ها را مشخص می‌کنند.
- سرپنجه و گوشی‌ها: بالای دسته، جایی که گوشی‌های چوبی سیم‌ها را کوک می‌کنند.
- شیطانک: قطعه کوچک بالای دسته.
- خرک: پل کوچک روی پوست، معمولا از شاخ یا استخوان.
- سیم‌گیر: قطعه پایین کاسه برای بستن سیم‌ها.
- مضراب: قطعه کوچک برنجی با سر مومی برای نواختن.
بازدید قدم به قدم پیش از خرید تار
۱. پوست
زیر نور، پوست را برای پارگی، سوراخ یا لکه نازک‌شده ببینید. با نوک انگشت به پوست ضربه بزنید و کشش آن را در نقاط مختلف بسنجید. پوستی که در یک نقطه شل‌تر است یا صدای ضربه‌اش متفاوت است، احتمالا آسیب دیده است.
۲. کاسه بزرگ و نقاره
هر دو بخش را دور تا دور بچرخانید. ترک‌های موئی به‌خصوص در محل اتصال کاسه بزرگ و نقاره رایج‌اند. جای تعمیر قبلی، اگر حرفه‌ای انجام شده باشد، لزوما ایراد نیست، اما باید در قیمت حساب شود.
۳. دسته و اتصال
از سر ساز در امتداد دسته نگاه کنید تا صاف بودن آن را بسنجید. محل اتصال دسته به کاسه نباید لق باشد.
۴. دستان‌ها
دستان‌ها را ببینید و چند نت را با تیونر بسنجید. چون دستان‌ها قابل جابه‌جایی‌اند، جای نادرست آن‌ها قابل اصلاح است.
۵. خرک
خرک باید سالم و در جای درست روی پوست باشد. خرک کج یا ترک‌خورده، صدا و کوک را خراب می‌کند.
۶. گوشی‌ها
هر گوشی را بچرخانید؛ باید نرم بچرخد و کوک را نگه دارد.
۷. صدا
با مضراب، همه سیم‌ها را در بخش‌های مختلف دسته بنوازید. تار خوب صدایی پرطنین و یکدست دارد و نت‌ها ماندگارند.
انواع تار در بازار
تار کارگاهی
مناسب شروع یادگیری؛ قیمت مناسب و کیفیت قابل‌قبول، به شرط سلامت ساز.
تار دست‌ساز سازندگان جوان
اغلب بهترین نسبت کیفیت به قیمت را دارد؛ برای هنرجویان میانی مناسب است.
تار سازندگان شناخته‌شده
صدای پخته، ارزش ماندگار در بازار دست‌دوم و قیمت بالاتر. در خرید تار از این گروه، اصالت مهر سازنده را بررسی کنید.
پوست تار: نکته‌ای که قیمت را تغییر می‌دهد
پوست تار، که معمولا از پوست بره است، با گذشت زمان و تغییر هوا تغییر می‌کند و ممکن است نیاز به تعویض داشته باشد. پوست خوب صدای گرم و شفاف می‌دهد. اگر پوست تار دست‌دوم کهنه یا آسیب‌دیده است، تعویض آن شدنی است اما باید به سازساز باتجربه سپرده شود و هزینه دارد. هنگام خرید تار، از فروشنده بپرسید پوست اصلی سازنده است یا تعویض شده، و اگر تعویض شده، چه کسی این کار را انجام داده است. پوست تازه چند هفته زمان می‌برد تا جا بیفتد و صدای نهایی خود را پیدا کند.
هزینه‌های پس از خرید تار
- سیم نو: معمولا بعد از خرید ساز دست‌دوم لازم است.
- مضراب: اگر همراه ساز نیست؛ مضراب‌ها وزن و اندازه‌های مختلفی دارند.
- موم مضراب: برای سر مضراب.
- دستان نو: اگر دستان‌ها فرسوده‌اند.
- خرک یدک: چون خرک ممکن است بشکند.
- جعبه سخت: برای حمل امن.
- تنظیم توسط سازساز: برای ساز دست‌دوم.
چک‌لیست چاپی خرید تار
- پوست سالم و با کشش یکنواخت
- کاسه بزرگ و نقاره بدون ترک و درز باز
- دسته صاف و اتصال محکم
- دستان‌ها سالم و در جای درست
- خرک سالم و در جای درست
- گوشی‌ها نگه‌دارنده کوک
- صدای پرطنین و یکدست در همه سیم‌ها
- نام سازنده و مهر مشخص
- جعبه، مضراب و همراه‌ها
تار و تمرین روزانه
تار صدای نسبتا بلندی دارد؛ اگر در آپارتمان زندگی می‌کنید، ساعت‌های تمرین را مدیریت کنید. بعضی نوازندگان برای تمرین شبانه از صداخفه‌کن مخصوص استفاده می‌کنند که روی خرک یا نزدیک آن قرار می‌گیرد. همچنین مضراب‌زنی نرم‌تر در تمرین شبانه، صدا را تا حدی کنترل می‌کند.
واژه‌نامه خرید تار
- نقاره: کاسه کوچک تار.
- پوست بره: جنس رایج پوست تار.
- مضراب: قطعه برنجی با سر مومی برای نواختن.
- دستان: حلقه‌های روی دسته برای تعیین جای نت‌ها.
- سیم‌های جفت: سیم‌های تار در جفت‌ها کوک می‌شوند.
سطح هنرجو و انتخاب تار مناسب
خرید تار به سطح نوازنده بستگی دارد و یک ساز برای همه مناسب نیست.
هنرجوی مبتدی
در ماه‌های اول یادگیری، مهم‌ترین نکته سلامت ساز است: دسته صاف، دستان‌های درست، گوشی‌هایی که کوک را نگه می‌دارند و ارتفاع سیم مناسب. تار سالم کارگاهی یا تار دست‌دوم یک سازنده جوان انتخاب خوبی است. خرید تار گران‌قیمت در این مرحله لزوما به پیشرفت سریع‌تر کمک نمی‌کند، و اگر هنرجو ادامه ندهد، فروش ساز گران دشوارتر است.
هنرجوی میانی
وقتی ردیف‌خوانی را شروع کرده‌اید و گوش شما ظرافت‌های صدا را تشخیص می‌دهد، وقت ارتقاست. در این مرحله کیفیت پوست، طنین کاسه و تعادل صدای سیم‌ها اهمیت پیدا می‌کند. پیش از خرید تار میانی، چند ساز را کنار هم بنوازید و از استاد خود کمک بگیرید.
نوازنده حرفه‌ای
برای نوازنده حرفه‌ای، خرید تار تصمیمی شخصی و بلندمدت است. نام سازنده، سال ساخت، نوع چوب و سابقه ساز اهمیت دارد. در این سطح، خرید تار دست‌دوم سازندگان شناخته‌شده رایج است و این سازها معمولا ارزش خود را حفظ می‌کنند.
چوب کاسه تار و اثر آن بر صدا
کاسه تار معمولا از چوب توت تراشیده می‌شود. چوب توت کهنه و خشک‌شده صدای گرم و پرطنین می‌دهد. سازندگان معمولا چوب را سال‌ها خشک می‌کنند تا پیش از ساخت، حرکت و ترک برداشتن آن به حداقل برسد. ضخامت دیواره کاسه هم روی صدا اثر دارد: دیواره نازک‌تر صدای پرطنین‌تر و دیواره ضخیم‌تر صدای فشرده‌تر می‌دهد، اما دیواره خیلی نازک آسیب‌پذیرتر است. دسته تار معمولا از چوب گردو ساخته می‌شود که سخت و پایدار است. هنگام خرید تار، از فروشنده درباره جنس چوب و نحوه ساخت بپرسید؛ سازنده‌های جدی معمولا این اطلاعات را به‌روشنی ارائه می‌دهند.
صدای تار را چطور مقایسه کنیم؟
برای مقایسه منصفانه صدای دو تار، هر دو را با سیم نو و کوک یکسان بنوازید. یک قطعه کوتاه و آشنا را روی هر دو ساز بزنید و به این موارد دقت کنید:
- طنین سیم‌های بم: پر و گرم باشد، نه گنگ یا خشک.
- وضوح سیم‌های زیر: شفاف و بدون تیزی آزاردهنده.
- ماندگاری نت: نت‌های بلند چقدر ادامه پیدا می‌کنند.
- یکدستی: آیا بعضی نت‌ها ضعیف‌تر یا بلندتر از بقیه‌اند؟
- پاسخ به مضراب: آیا ساز به مضراب‌زنی نرم و قوی واکنش متفاوت و کنترل‌شده نشان می‌دهد؟
ضبط صدای هر ساز با گوشی و گوش دادن دوباره، مقایسه را دقیق‌تر می‌کند؛ چون گوش انسان در لحظه نواختن گاهی فریب می‌خورد.
جعبه و حمل تار پس از خرید
تار به خاطر پوست و کاسه نسبتا نازک، به ضربه و تغییر دما حساس است. اگر خرید تار شما همراه با جعبه سخت نیست، یکی تهیه کنید. هنگام حمل در خودرو، ساز را در صندوق عقب گرم یا سرد رها نکنید. در زمستان، پس از ورود به خانه، چند دقیقه صبر کنید تا ساز با دمای اتاق هماهنگ شود و بعد جعبه را باز کنید.
خرید تار به‌عنوان هدیه
اگر قصد دارید تار را به‌عنوان هدیه بخرید، بهتر است گیرنده یا استاد او در انتخاب نقش داشته باشد؛ اندازه دسته، وزن ساز و صدای آن سلیقه‌ای است. اگر هدیه باید غافلگیرکننده باشد، از استاد هنرجو کمک بگیرید و با فروشنده درباره امکان تعویض توافق کنید. یک جعبه خوب، چند مضراب با وزن‌های مختلف و یک دست سیم یدک، هدیه را کامل می‌کند. خرید تار برای هدیه، به‌خصوص برای هنرجوی مبتدی، بیشتر از قیمت به سلامت و راحتی ساز وابسته است.
ارزش فروش مجدد تار
تارهای سالم سازندگان شناخته‌شده ارزش خود را خوب حفظ می‌کنند و گاهی با گذشت سال‌ها گران‌تر هم می‌شوند. اما تارهای کارگاهی بی‌نام معمولا با افت قیمت فروخته می‌شوند. اگر احتمال می‌دهید در آینده ساز خود را ارتقا دهید، خرید تار دست‌دوم سالم از سازنده‌ای شناخته‌شده می‌تواند تصمیم اقتصادی‌تری باشد. جعبه اصلی، شناسنامه یا رسید خرید و سابقه تعمیرات را نگه دارید؛ این مدارک هنگام فروش مجدد به اعتماد خریدار کمک می‌کنند.
تنظیم تار پس از خرید
حتی تار سالم پس از خرید ممکن است به تنظیم کوچکی نیاز داشته باشد. این کارها را معمولا سازساز انجام می‌دهد:
- تنظیم جای دستان‌ها: با تیونر دقیق، تا نت‌ها کوک باشند.
- تعویض یا تراش خرک: برای ارتفاع مناسب سیم و صدای متعادل.
- تنظیم شیطانک: اگر سیم‌ها در فرت‌های اول سخت فشرده می‌شوند، شیار شیطانک احتمالا بلند است.
- روان کردن گوشی‌ها: اگر گوشی‌ها سفت یا لغزنده‌اند.
- تعویض سیم‌ها: با سیم‌های نو، صدای واقعی ساز را می‌شنوید.
هزینه این تنظیم‌ها را پیش از خرید تار دست‌دوم در بودجه خود در نظر بگیرید.
مضراب تار و اثر آن بر صدا
مضراب بخش کوچکی از خرید تار است، اما اثر آن بر صدا کم نیست. مضراب‌ها از برنج ساخته می‌شوند و سر آن‌ها با موم پوشانده می‌شود تا در دست نلغزد. مضراب سنگین‌تر صدای پرتر و مضراب سبک‌تر صدای ظریف‌تر می‌دهد. چند مضراب با وزن‌های متفاوت امتحان کنید و آن را که با دست و ساز شما هماهنگ‌تر است، انتخاب کنید.
یک توصیه پایانی
پیش از نهایی کردن خرید تار، ساز را به استاد خود نشان دهید و صدای آن را در کنار سازهای دیگر بشنوید. اگر ساز را از شهر دیگر می‌خرید، ویدیوی نواختن همه سیم‌ها و عکس‌های نزدیک از پوست، کاسه و دسته بخواهید. خرید تار با حوصله و دقت، سازی به شما می‌دهد که سال‌ها همراهتان خواهد بود.
پرسش‌های پرتکرار
تار برای شروع یادگیری مناسب است؟
بله. تار یکی از رایج‌ترین سازها برای یادگیری موسیقی ایرانی است. فقط مطمئن شوید ساز سالم و تنظیم‌شده باشد، تا یادگیری سخت نشود.
تار چند سیم دارد؟
تار شش سیم دارد که در سه جفت کوک می‌شوند.
تعویض پوست تار صدای آن را تغییر می‌دهد؟
بله. پوست نقش اصلی در صدای تار دارد و پوست تازه می‌تواند صدای ساز را روشن‌تر یا گرم‌تر کند. تعویض پوست را به سازساز باتجربه بسپارید.
آگهی‌های تار نو و دست‌دوم را در سازهای ایرانی آلنیکو ببینید.
