انتخاب بین سه تار یا تار بیشتر به سلیقه صدا و شرایط تمرین شما بستگی دارد: سه تار آرام، سبک و صمیمی است و تار پرصدا، پرحجم و مناسب نوازندگی گروهی. هر دو ساز ردیف موسیقی ایرانی را آموزش می‌دهند و هیچ‌کدام برای شروع «اشتباه» نیست. در این مطلب این دو ساز را از جهت‌های مختلف مقایسه می‌کنیم تا انتخاب راحت‌تر شود.
خلاصه در یک نگاه
- صدا: سه تار آرام و درون‌گرا، تار بلند و پرطنین.
- روش نواختن: سه تار با ناخن انگشت اشاره، تار با مضراب.
- اندازه و وزن: سه تار سبک‌تر و کوچک‌تر.
- ساختار: سه تار چهار سیم و کاسه چوبی، تار شش سیم و دو کاسه با پوست.
- تمرین در آپارتمان: سه تار راحت‌تر است.
فهرست مطالب
سه تار یا تار: مقایسه صدا
صدای سه تار نرم و آرام است و حالتی درون‌گرا و صمیمی دارد. برای تک‌نوازی و فضاهای کوچک بسیار دلنشین است، اما در کنار سازهای دیگر صدایش کم می‌آید. تار صدای بلندتر، پرحجم‌تر و پرطنین‌تری دارد که به لطف پوست و دو کاسه آن ایجاد می‌شود؛ برای همین در گروه‌ها و اجراهای صحنه‌ای حضور پررنگ‌تری دارد. اگر بیشتر صدای سه تار شما را جذب می‌کند یا صدای تار، همین می‌تواند تصمیم را مشخص کند. پیشنهاد ما این است که پیش از انتخاب، چند اجرای تک‌نوازی از هر دو ساز را گوش کنید.
روش نواختن
سه تار با ناخن انگشت اشاره دست راست نواخته می‌شود که حرکتی ظریف و نرم است. تار با مضراب کوچک فلزی نواخته می‌شود و تکنیک‌های مضراب‌زنی متنوع‌تری دارد. دست چپ در هر دو ساز روی دستان‌ها حرکت می‌کند و بسیاری از مهارت‌ها مشترک‌اند. بسیاری از نوازندگان هر دو ساز را می‌نوازند و رفتن از یکی به دیگری نسبتا آسان است.
ساختار و نگهداری
سه تار کاسه چوبی و صفحه چوبی دارد و پوست ندارد، برای همین در برابر تغییر رطوبت کمتر حساس است. تار دو کاسه دارد که رویشان پوست کشیده شده؛ پوست با رطوبت شل یا سفت می‌شود و صدا را تغییر می‌دهد و هر چند سال ممکن است نیاز به تعویض داشته باشد. از نظر نگهداری روزمره، سه تار ساده‌تر است. برای آشنایی دقیق‌تر با ساختار هر ساز، صفحه سه‌تار و تار در ویکی‌پدیا را ببینید.
سختی یادگیری
هیچ‌کدام ذاتا «آسان» یا «سخت» نیستند. در ماه‌های اول، مضراب‌زنی تار و کنترل حجم صدای آن کمی تمرین بیشتری می‌خواهد و ناخن‌زنی ظریف سه تار هم ظرافت خودش را دارد. چیزی که بیش از ساز در پیشرفت اثر دارد، معلم خوب و تمرین منظم است. انتخاب بین سه تار یا تار را بیشتر بر اساس علاقه به صدا انجام دهید تا تصور درباره سختی.
تمرین در خانه و آپارتمان
اگر در آپارتمان زندگی می‌کنید و ساعت‌های تمرینتان شب است، سه تار انتخاب عملی‌تری است؛ صدای آن به همسایه‌ها کمتر می‌رسد. تار را هم می‌شود در آپارتمان تمرین کرد، اما صدای آن بلندتر است.
اندازه و حمل
سه تار سبک و کم‌حجم است و حمل آن به کلاس، به‌خصوص با وسایل نقلیه عمومی، راحت‌تر است. تار بزرگ‌تر و سنگین‌تر است و به جعبه محکم‌تری نیاز دارد.
مقایسه قیمت سه تار یا تار
در هر دو ساز، بازه قیمت بسیار بزرگ است و سازنده عامل اصلی قیمت است. سازهای کارگاهی هر دو برای شروع مناسب‌اند و سازهای دست‌ساز سازندگان شناخته‌شده چند برابر قیمت دارند. به‌طور کلی، تار به‌خاطر ساختار پیچیده‌تر و پوست، معمولا در کیفیت مشابه کمی گران‌تر از سه تار است. قیمت‌های به‌روز را در آگهی‌های سه تار و آگهی‌های تار آلنیکو مقایسه کنید.
سه تار یا تار: برای چه کسی کدام؟
- سه تار را انتخاب کنید اگر: صدای آرام و درون‌گرا دوست دارید، در آپارتمان تمرین می‌کنید، ساز سبک و قابل‌حمل می‌خواهید یا بیشتر تک‌نوازی می‌کنید.
- تار را انتخاب کنید اگر: صدای پرحجم و پرطنین دوست دارید، قصد نوازندگی در گروه دارید، یا معلمتان تار را توصیه می‌کند.
بعد از انتخاب
وقتی تصمیم گرفتید، نکات بررسی ساز را از راهنماهای کامل بخوانید:
اگر بعدا خواستید ساز دوم را هم یاد بگیرید، مهارت‌های دست چپ و دانش ردیف از یک ساز به دیگری منتقل می‌شوند.
خرید دست‌دوم برای شروع
چه سه تار انتخاب کنید و چه تار، خرید ساز دست‌دوم سالم برای شروع منطقی است. اگر بعد از چند ماه متوجه شدید صدای ساز دیگر را بیشتر دوست دارید، ساز اول را با ضرر کمی می‌فروشید و سراغ دیگری می‌روید. بسیاری از هنرجویان دقیقا همین مسیر را طی کرده‌اند: با سه تار شروع کرده‌اند و بعد تار را هم اضافه کرده‌اند، یا برعکس. پس تصمیم بین سه تار یا تار، تصمیمی برگشت‌ناپذیر نیست.
اشتباه‌های رایج در انتخاب
- انتخاب بر اساس اینکه کدام «آسان‌تر» است، به‌جای اینکه کدام صدا را دوست دارید.
- خرید ساز گران دست‌ساز برای شروع، پیش از اطمینان از ادامه یادگیری.
- انتخاب بدون مشورت با معلم؛ بعضی معلمان فقط یکی از این دو ساز را آموزش می‌دهند.
- نادیده گرفتن شرایط تمرین؛ سازی که نتوانید راحت در خانه تمرین کنید، کمتر نواخته می‌شود.
مقایسه اجزای سه تار و تار
برای انتخاب بین سه تار یا تار، شناختن تفاوت ساختاری دو ساز کمک زیادی می‌کند:
- بدنه: سه تار یک کاسه گلابی‌شکل دارد؛ تار دو بخش دارد: کاسه بزرگ و نقاره.
- روی کاسه: سه تار صفحه چوبی نازک دارد؛ روی کاسه تار پوست کشیده شده است.
- سیم‌ها: سه تار چهار سیم دارد؛ تار شش سیم دارد که در جفت‌ها کوک می‌شوند.
- نواختن: سه تار با ناخن انگشت اشاره نواخته می‌شود؛ تار با مضراب برنجی.
- دستان‌ها: هر دو ساز دستان‌های قابل جابه‌جایی از جنس زه یا نایلون دارند که روی دسته بسته می‌شوند.
- وزن: سه تار سبک‌تر از تار است.
- صدا: صدای سه تار آرام، لطیف و درون‌گرا است؛ صدای تار بلندتر، پرطنین‌تر و با حضور بیشتر.
ردیف مشترک، شخصیت متفاوت
هر دو ساز ردیف موسیقی دستگاهی ایرانی را می‌نوازند و بسیاری از قطعات بین آن‌ها مشترک است. تکنیک‌های دست چپ، مثل جای انگشت‌ها، دستان‌ها و تزئینات، در دو ساز شباهت زیادی دارند. تفاوت اصلی در دست راست است: ناخن در سه تار و مضراب در تار. به همین دلیل، نوازنده‌ای که یکی را خوب یاد گرفته، با سرعت بیشتری ساز دیگر را یاد می‌گیرد. انتخاب بین سه تار یا تار در واقع انتخاب شخصیت صداست: صدای خلوت و شخصی سه تار یا صدای پرحضور و اجرایی تار.
مسیر یادگیری در هر ساز
سه تار
در ماه‌های اول، هنرجوی سه تار روی حرکت ناخن، صدای تمیز و جای انگشت‌های دست چپ کار می‌کند. چون صدای سه تار آرام است، اشتباه‌ها کمتر به گوش دیگران می‌رسد و بسیاری از هنرجویان احساس راحتی بیشتری در تمرین دارند. چالش اصلی سه تار، گرفتن صدای کامل و پرحجم با ناخن است.
تار
هنرجوی تار در ماه‌های اول روی مضراب‌زنی درست، هماهنگی دو دست و کنترل صدا کار می‌کند. مضراب‌زنی تار مهارتی است که زمان می‌برد، اما وقتی شکل گرفت، صدای پرقدرت تار پاداش آن است. چالش اصلی تار، کنترل مضراب و صدای یکدست در سیم‌های مختلف است.
نقش هر ساز در گروه‌نوازی
اگر قصد دارید در آینده در گروه بنوازید، به نقش هر ساز توجه کنید. تار به خاطر صدای بلند و پرحضور، در گروه‌نوازی و همراهی آواز نقش برجسته‌ای دارد و معمولا یکی از سازهای اصلی گروه‌های موسیقی ایرانی است. سه تار به خاطر صدای آرام، بیشتر برای تک‌نوازی، فضاهای کوچک و ضبط استفاده می‌شود؛ در گروه‌های بزرگ، صدای آن معمولا با میکروفون تقویت می‌شود. اگر هدف شما گروه‌نوازی است، این نکته را در انتخاب سه تار یا تار در نظر بگیرید.
نکات بازدید هر ساز پیش از خرید
در خرید سه تار
صفحه چوبی را برای ترک و فرورفتگی، کاسه را برای ترک و درز باز، دسته را برای صاف بودن و دستان‌ها را برای سلامت و جای درست بررسی کنید. صدای سه تار باید شفاف، ماندگار و در همه سیم‌ها یکدست باشد.
در خرید تار
علاوه بر بررسی کاسه، دسته و دستان‌ها، پوست را برای پارگی، لکه نازک و کشش یکنواخت بررسی کنید. خرک باید سالم و در جای درست روی پوست باشد. جزئیات کامل را در راهنمای خرید تار مجله آلنیکو بخوانید.
هزینه‌های پس از خرید
سه تار
سیم نو، جعبه یا کیف پددار، تیونر و تنظیم توسط سازساز. هزینه‌های نگهداری سه تار معمولا کم است.
تار
سیم نو، مضراب، موم مضراب، خرک یدک، جعبه سخت، تیونر و تنظیم توسط سازساز. هر چند سال یک بار هم ممکن است تعویض پوست لازم شود.
چک‌لیست تصمیم: سه تار یا تار؟
به این سؤال‌ها پاسخ دهید:
- صدای کدام ساز بیشتر به دلم می‌نشیند؟
- بیشتر در خانه و تنها می‌نوازم یا در گروه؟
- در آپارتمان با همسایه‌های حساس زندگی می‌کنم؟
- زیاد سفر می‌کنم یا ساز را جابه‌جا می‌کنم؟
- بودجه نگهداری بیشتر دارم؟
- استاد خوب کدام ساز در دسترس من است؟
اگر صدای آرام، تمرین در آپارتمان و حمل آسان برایتان مهم است، سه تار انتخاب منطقی‌تری است. اگر صدای پرقدرت، گروه‌نوازی و اجرا اولویت دارد، تار را انتخاب کنید. و اگر هنوز مطمئن نیستید، صدای هر دو را از نزدیک بشنوید و به دلتان گوش دهید.
واژه‌نامه
- ناخن‌زنی: شیوه نواختن سه تار با ناخن انگشت اشاره.
- مضراب: قطعه برنجی برای نواختن تار.
- نقاره: کاسه کوچک تار.
- دستان: حلقه‌های روی دسته برای تعیین جای نت‌ها.
- ردیف: مجموعه گوشه‌ها و قطعات موسیقی دستگاهی ایرانی.
سه تار یا تار برای بزرگسالانی که دیر شروع می‌کنند
بسیاری از بزرگسالان پس از سال‌ها علاقه، بالاخره تصمیم می‌گیرند ساز ایرانی یاد بگیرند. برای این گروه، انتخاب سه تار یا تار به سبک زندگی بستگی دارد. بزرگسالی که زمان محدودی دارد و شب‌ها در آپارتمان تمرین می‌کند، معمولا با سه تار راحت‌تر است؛ صدای آرام آن تمرین شبانه را ممکن می‌کند و وزن سبکش حمل به کلاس را آسان می‌کند. بزرگسالی که از صدای تار لذت می‌برد و می‌تواند در ساعت‌های روز تمرین کند، با تار هم به‌خوبی پیشرفت می‌کند. سن مانعی برای یادگیری هیچ‌کدام نیست؛ انگیزه و تمرین منظم مهم‌تر از سن شروع است.
سه تار یا تار برای نوجوانان
نوجوانان معمولا جذب صدای پرانرژی تار می‌شوند و از نواختن در گروه‌های مدرسه یا آموزشگاه لذت می‌برند. اما وزن تار و اندازه دسته برای نوجوانان کم‌سن ممکن است سنگین باشد. اگر نوجوان شما جثه کوچکی دارد، سه تار یا تار با اندازه کوچک‌تر را در نظر بگیرید و با استاد مشورت کنید. انتخاب سازی که نوجوان واقعا دوستش دارد، مهم‌ترین عامل ادامه یادگیری است؛ پس نظر خود او را جدی بگیرید.
تغییر ساز در آینده
اگر امروز یکی را انتخاب کنید و چند سال بعد به ساز دیگر علاقه‌مند شوید، تجربه شما از بین نمی‌رود. دست چپ، شناخت ردیف و گوش موسیقایی که در یکی ساخته‌اید، به‌طور کامل به ساز دیگر منتقل می‌شود. بسیاری از نوازندگان شناخته‌شده هر دو ساز را می‌نوازند. بنابراین تصمیم سه تار یا تار تصمیمی برگشت‌ناپذیر نیست؛ با خیال راحت انتخاب کنید و شروع کنید.
ارزش فروش مجدد
سازهای سالم سازندگان شناخته‌شده در هر دو گروه ارزش خود را خوب حفظ می‌کنند. در تار، وضعیت پوست و در سه تار، سلامت صفحه چوبی اثر زیادی بر قیمت فروش مجدد دارد. اگر بعدا خواستید ساز خود را بفروشید یا ارتقا دهید، با ثبت آگهی در آلنیکو، همراه با عکس‌های دقیق و فایل صوتی، خریدار مناسب را سریع‌تر پیدا می‌کنید.
شنیدن پیش از تصمیم
بهترین راه انتخاب بین سه تار یا تار، شنیدن هر دو ساز از نزدیک است. ضبط‌ها کمک می‌کنند، اما تجربه شنیدن ساز در یک اتاق، چیز دیگری است. چند راه برای این تجربه:
- کلاس آزمایشی: بسیاری از آموزشگاه‌ها و استادان جلسه آشنایی برگزار می‌کنند. در یک جلسه با هر ساز، هم صدا را می‌شنوید و هم حس نواختن را تجربه می‌کنید.
- کنسرت‌های کوچک: کنسرت‌های خانگی و سالن‌های کوچک فرصت خوبی برای شنیدن صدای واقعی سازها هستند.
- دوستان نوازنده: اگر دوستی سه تار یا تار می‌نوازد، از او بخواهید چند دقیقه برایتان بنوازد و اجازه دهد ساز را در دست بگیرید.
- دیدار با فروشنده: هنگام بازدید سازهای آگهی‌شده، از فروشنده بخواهید ساز را بنوازد.
در هر کدام از این تجربه‌ها، به حس خود دقت کنید: کدام صدا شما را بیشتر به وجد می‌آورد؟ کدام ساز در دست شما راحت‌تر است؟ پاسخ این دو سؤال معمولا مهم‌ترین راهنمای شماست.
تمرین روزانه در هفته‌های اول
فارغ از این که سه تار یا تار را انتخاب کنید، هفته‌های اول برای شکل گرفتن عادت تمرین حیاتی‌اند. روزی بیست تا سی دقیقه تمرین منظم، از چند ساعت تمرین در آخر هفته مؤثرتر است. در سه تار، زمانی را برای حرکت ناخن و صدای تمیز بگذارید و در تار، برای مضراب‌زنی آرام و یکنواخت. تمرین‌ها را با استاد هماهنگ کنید و از ضبط صدای خود برای شنیدن پیشرفت استفاده کنید.
سه تار و تار در سفر و آب‌وهوای مختلف
اگر زیاد سفر می‌کنید یا در شهری با تغییرات شدید آب‌وهوا زندگی می‌کنید، این تفاوت را در نظر بگیرید. سه تار به خاطر صفحه چوبی و نبود پوست، در برابر رطوبت پایدارتر است؛ هرچند صفحه نازک آن در هوای خیلی خشک ممکن است ترک بخورد. تار به خاطر پوست، در هوای مرطوب شل و در هوای خشک سفت می‌شود و صدا و کوک آن تغییر می‌کند.
نوازندگان تار در شهرهای ساحلی معمولا با این تغییرات کنار می‌آیند، اما برای هنرجوی مبتدی، این تغییرات ممکن است گیج‌کننده باشد. در هر دو ساز، جعبه سخت، دوری از بخاری و کولر و پرهیز از تغییرات ناگهانی دما ضروری است. در سفر با هواپیما، سه تار به خاطر اندازه کوچک‌تر و وزن کمتر راحت‌تر جابه‌جا می‌شود.
دیدگاه استادان
بسیاری از استادان موسیقی ایرانی معتقدند انتخاب سه تار یا تار باید بر اساس علاقه هنرجو باشد، نه سختی یا آسانی ساز. هنرجویی که عاشق صدای سازش است، سختی‌های یادگیری را راحت‌تر پشت سر می‌گذارد. پیش از خرید، با استاد آینده خود صحبت کنید؛ او شما را بهتر از هر راهنمایی می‌شناسد و می‌تواند بر اساس دست، گوش و هدف شما پیشنهاد دهد.
جمع‌بندی سه تار یا تار در پنج جمله
۱. هر دو ساز ردیف مشترک دارند و مهارت دست چپ بین آن‌ها منتقل می‌شود. ۲. سه تار آرام‌تر، سبک‌تر و کم‌نگهداری‌تر است و برای تمرین در آپارتمان و سفر مناسب است. ۳. تار پرصداتر، پرحضورتر و برای گروه‌نوازی و اجرا مناسب‌تر است، اما پوست آن نگهداری بیشتری می‌خواهد. ۴. بودجه هر دو ساز بازه گسترده‌ای دارد و سازهای کارگاهی سالم برای شروع کافی‌اند. ۵. مهم‌ترین معیار انتخاب، علاقه شما به صدای ساز است؛ صدای هر دو را بشنوید و با استاد مشورت کنید.
پس از انتخاب: قدم‌های بعدی
وقتی انتخاب خود را کردید، با یک استاد خوب هماهنگ کنید، ساز سالمی با بودجه مناسب پیدا کنید و پیش از خرید، آن را به استاد نشان دهید. در آلنیکو می‌توانید آگهی‌های سه تار و تار را با فیلتر شهر و قیمت ببینید، برای آگهی‌های مورد علاقه کارشناسی رایگان بگیرید و با ساختن ساز یاب، آگهی‌های تازه را از دست ندهید.
اولین ساز شما آغاز یک همراهی طولانی است؛ آن را با دقت و علاقه انتخاب کنید.
یک توصیه پایانی
اگر پس از خواندن این مطلب هنوز بین سه تار یا تار مردد هستید، نگران نباشید. بسیاری از نوازندگان با همین تردید شروع کرده‌اند و در نهایت هر دو ساز را آموخته‌اند. یک جلسه آزمایشی با هر ساز بگیرید و به حس خود اعتماد کنید.
آگهی‌های تازه‌ی سازهای ایرانی در آلنیکو
فروش سه تار خزان و هارد کیس۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان
کمانچه کربلایی۴۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان
کمانچه داوود امیرعطایی۱۶۰٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان
سنتور آذر۷٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانپرسشهای پرتکرار
سه تار یا تار، کدام برای کودکان بهتر است؟
بسیاری از معلمان برای کودکان سه تار را به‌خاطر وزن کمتر و اندازه کوچک‌تر توصیه می‌کنند، اما بهتر است با معلم مشورت کنید.
می‌شود هم سه تار و هم تار را یاد گرفت؟
بله. بسیاری از نوازندگان هر دو ساز را می‌نوازند؛ ردیف و تکنیک دست چپ مشترک است.
کدام ساز ارزش فروش مجدد بهتری دارد؟
هر دو در بازار دست‌دوم تقاضای خوبی دارند. سازهای سازندگان شناخته‌شده، چه سه تار و چه تار، ارزش خود را بهتر حفظ می‌کنند.
آگهی‌های سه تار و تار را در سازهای ایرانی آلنیکو ببینید.
