برای خرید عود، اول نوع آن را مشخص کنید: عود ایرانی (بربط)، عربی یا ترکی؛ این سه در اندازه، کوک و صدا با هم فرق دارند. بعد از انتخاب نوع، سلامت کاسه، صفحه، دسته و گوشی‌ها را بررسی کنید. در این راهنما تفاوت انواع عود و نکات خرید عود نو و دست‌دوم را مرور می‌کنیم.
خلاصه در یک نگاه
- عود سازی زهی و بدون پرده (دستان) است؛ دقت کوک به گوش نوازنده بستگی دارد.
- عود ایرانی (بربط): معمولا کمی کوچک‌تر، صدای روشن‌تر؛ عربی: بزرگ‌تر، صدای بم و گرم؛ ترکی: معمولا کوچک‌تر و کوک بالاتر.
- رایج‌ترین آرایش سیم‌ها ۱۱ سیم است؛ ۱۰، ۱۲ و ۱۳ سیم هم ساخته می‌شود.
- مهم‌ترین ایرادها: ترک صفحه، باز شدن ترکه‌های کاسه، بالا آمدن سیم‌ها و گوشی‌های لق.
فهرست مطالب
عود چیست؟
عود سازی زهی زخمه‌ای با کاسه گلابی‌شکل و دسته کوتاه بدون پرده است که با مضراب (ریشه) نواخته می‌شود. کاسه عود از نوارهای باریک چوب، به نام ترکه، ساخته می‌شود که کنار هم چسبانده شده‌اند. سیم‌ها معمولا به‌صورت جفت کوک می‌شوند. نبود پرده به نوازنده اجازه می‌دهد ربع‌پرده‌ها و حالت‌های موسیقی شرقی را آزادانه اجرا کند. برای آشنایی بیشتر، صفحه بربط در ویکی‌پدیا را ببینید.
خرید عود: ایرانی، عربی یا ترکی؟
عود ایرانی (بربط)
بربط در موسیقی کلاسیک ایرانی نواخته می‌شود. معمولا کمی کوچک‌تر از عود عربی است و صدای روشن‌تری دارد. اگر قصد دارید ردیف موسیقی ایرانی را با عود بنوازید، بربط انتخاب طبیعی است.
عود عربی
عود عربی معمولا بزرگ‌تر است، کاسه عمیق‌تر و صدای بم و گرم‌تری دارد. برای موسیقی عربی و بسیاری از قطعه‌های رایج عود، این نوع استفاده می‌شود.
عود ترکی
عود ترکی معمولا کوچک‌تر است، کوک بالاتری دارد و صدای روشن و شفافی تولید می‌کند. در موسیقی کلاسیک ترکی رایج است.
اگر معلم دارید، نوع عود را با او هماهنگ کنید؛ تفاوت کوک و اندازه روی آموزش اثر دارد. در آلنیکو، نوع عود (ایرانی، عربی یا ترکی) و تعداد سیم روی آگهی ثبت می‌شود.
تعداد سیم عود
رایج‌ترین آرایش عود، ۱۱ سیم است: پنج جفت سیم و یک سیم تک بم. عودهای ۱۰ سیم (پنج جفت)، ۱۲ سیم (شش جفت) و ۱۳ سیم هم ساخته می‌شوند. عودهای ایرانی گاهی ۱۰ سیم دارند. برای شروع، عود ۱۱ سیم انتخاب رایج و امن است.
نکات خرید عود: شش مورد که باید بررسی کنید
۱. صفحه رویی
صفحه عود نازک است و زیر فشار سیم‌ها. آن را زیر نور ببینید؛ ترک، فرورفتگی یا برآمدگی پشت سیم‌گیر نشانه آسیب است. صفحه معمولا یک یا چند شمسه (گل) دارد؛ اطراف آن‌ها را هم بررسی کنید.
۲. ترکه‌های کاسه
کاسه را دور تا دور ببینید. باز شدن درز بین ترکه‌ها یا ترک در ترکه‌ها، هم صدا را خراب می‌کند و هم با زمان بدتر می‌شود.
۳. ارتفاع سیم
چون عود پرده ندارد، ارتفاع سیم روی راحتی نوازندگی اثر زیادی دارد. سیم‌های خیلی بالا، نواختن را سخت و صدای نت‌ها را نادقیق می‌کنند. اگر سیم‌ها بالاست، بپرسید قابل تنظیم است یا نه.
۴. دسته و اتصال
دسته باید صاف و محکم به کاسه متصل باشد. دسته را آرام فشار دهید؛ هر حرکت یا صدای تق، نشانه ضعف اتصال است.
۵. گوشی‌ها
عود گوشی‌های چوبی زیادی دارد که باید نرم بچرخند و کوک را نگه دارند. ساز را کوک کنید و چند دقیقه بنوازید.
۶. صدا
صدای عود خوب، گرم، پرطنین و یکدست است. اگر خودتان نمی‌نوازید، از یک نوازنده کمک بگیرید یا نمونه صوتی بخواهید.
قیمت عود به چه بستگی دارد؟
قیمت عود به سازنده، چوب کاسه و صفحه، تعداد ترکه‌ها و دقت ساخت بستگی دارد. عودهای کارگاهی برای شروع مناسب‌اند و عودهای دست‌ساز سازندگان شناخته‌شده، چند برابر قیمت دارند. قیمت‌های به‌روز را در آگهی‌های عود آلنیکو ببینید.
خرید عود دست دوم یا نو؟
عود دست‌دوم سالم با صفحه و کاسه بی‌ایراد، ارزش خوبی دارد. در خرید عود دست دوم، سابقه تعمیر صفحه و درزهای کاسه را بپرسید. اگر توان بررسی ندارید، با یک نوازنده عود به بازدید بروید.
سؤال‌هایی که هنگام خرید عود بپرسید
- عود ایرانی است، عربی یا ترکی؟ چند سیم دارد؟
- سازنده کیست و ساز در چه سالی ساخته شده؟
- صفحه یا کاسه ترک یا تعمیر داشته؟
- ارتفاع سیم تنظیم شده است؟
- مضراب و جعبه همراه ساز هست؟
خرید عود از شهر دیگر
اگر عود مورد نظرتان در شهر دیگری است، از فروشنده ویدیوی نزدیک از صفحه، به‌خصوص پشت سیم‌گیر و اطراف شمسه‌ها، درزهای کاسه و محل اتصال دسته بخواهید و چند جمله کوتاه در همه سیم‌ها بنوازد. آگهی‌هایی که در آلنیکو نمونه صوتی دارند، این کار را ساده‌تر می‌کنند. عود به‌خاطر کاسه برآمده و صفحه نازک، برای ارسال بسیار حساس است؛ فقط با جعبه سخت و پوشش ضربه‌گیر ارسال شود و سیم‌ها کمی شل شوند. قبل از پرداخت کامل، درباره شرایط بازگشت در صورت آسیب در مسیر با فروشنده توافق کنید.
اشتباه‌های رایج در خرید عود
- خرید عود عربی برای یادگیری ردیف ایرانی، یا برعکس، بدون مشورت با معلم.
- نادیده گرفتن ارتفاع سیم؛ در سازی بدون پرده، سیم بلند دقت نت‌ها را خراب می‌کند.
- قضاوت درباره صدا بدون کوک دقیق؛ عود ناکوک، حتی اگر ساز خوبی باشد، صدای بدی می‌دهد.
- بی‌توجهی به درزهای کاسه که با گذشت زمان بازتر می‌شوند.
نگهداری عود بعد از خرید
عود را در جعبه سخت و دور از بخاری، شوفاژ و آفتاب نگه دارید. صفحه نازک عود به خشکی هوا بسیار حساس است. در فصل‌های خشک، رطوبت اتاق را کنترل کنید و سیم‌ها را هنگام جابه‌جایی طولانی، کمی شل کنید.
اجزای عود را بشناسید
پیش از خرید عود، آشنایی با اجزای آن به شما کمک می‌کند هنگام بازدید دقیق‌تر عمل کنید:
- کاسه: بدنه گلابی‌شکل عود که از کنار هم چسباندن ترکه‌های نازک چوبی ساخته می‌شود.
- ترکه‌ها: نوارهای خم‌شده چوب که کاسه را می‌سازند؛ تعداد، جنس و دقت اتصال آن‌ها بر صدا و ظاهر اثر دارد.
- صفحه رو: صفحه نازک چوبی روی کاسه که مهم‌ترین بخش صدادهنده عود است.
- شمسه‌ها: دهانه‌های صوتی صفحه رو با تزئینات مشبک چوبی؛ عود ممکن است یک تا سه شمسه داشته باشد.
- سیم‌گیر: قطعه چوبی چسبیده به صفحه رو که سر سیم‌ها به آن بسته می‌شود.
- دسته: دسته کوتاه و بدون دستان (پرده) که نوازنده آزادانه روی آن انگشت می‌گذارد.
- سرپنجه: بخش بالای دسته که به عقب خم شده و گوشی‌ها روی آن قرار دارند.
- گوشی‌ها: میخ‌های چوبی برای کوک کردن سیم‌ها.
- شیطانک: قطعه کوچک بین دسته و سرپنجه.
- مضراب (ریشه): قطعه بلند و انعطاف‌پذیر برای نواختن؛ در قدیم از پر پرنده و امروزه معمولا از جنس مصنوعی.
جنس چوب عود و اثر آن بر صدا
صفحه رو
صفحه رو معمولا از چوب نراد (اسپروس) یا سدر ساخته می‌شود. نراد صدای روشن و شفاف و سدر صدای گرم‌تر دارد. صفحه روی یکپارچه از چوب خوب، با گذشت زمان صدای پخته‌تری پیدا می‌کند.
کاسه
ترکه‌های کاسه از چوب‌هایی مثل گردو، افرا، رزوود یا ماهون ساخته می‌شوند. چوب‌های سخت‌تر صدای روشن‌تر و پرطنین‌تر و چوب‌های نرم‌تر صدای گرم‌تر تولید می‌کنند. ترکیب دو رنگ چوب در ترکه‌ها جنبه تزئینی دارد و الزاما به معنای کیفیت بهتر نیست.
دسته
دسته معمولا از چوب‌های سخت و پایدار ساخته می‌شود و صفحه انگشت‌گذاری از آبنوس یا چوب‌های سخت دیگر است.
بازدید قدم به قدم پیش از خرید عود
۱. صفحه رو از زاویه
صفحه رو را زیر نور و از زاویه کم ببینید. برآمدگی پشت سیم‌گیر یا فرورفتگی جلوی آن نشانه فشار سیم‌ها و ضعف صفحه است. ترکهای موئی صفحه رو، به‌خصوص اطراف شمسه‌ها و سیم‌گیر، را بررسی کنید.
۲. سیم‌گیر
سیم‌گیر باید کاملا به صفحه چسبیده باشد. اگر کارت نازکی بتواند زیر لبه سیم‌گیر برود، سیم‌گیر در حال جدا شدن است و تعمیر آن ضروری است.
۳. ترکه‌ها
داخل و بیرون کاسه را بررسی کنید. درز باز بین ترکه‌ها یا ترک در خود ترکه‌ها قابل تعمیر است، اما باید در قیمت حساب شود. از داخل شمسه با چراغ‌قوه، نوارهای تقویتی داخل کاسه را ببینید.
۴. دسته و زاویه آن
از سر ساز در امتداد دسته نگاه کنید. دسته باید صاف باشد. زاویه دسته نسبت به بدنه، ارتفاع سیم را تعیین می‌کند؛ اگر زاویه تغییر کرده باشد، ارتفاع سیم بالا می‌رود و نواختن سخت می‌شود.
۵. گوشی‌ها
هر گوشی را بچرخانید؛ باید با مقاومت یکنواخت بچرخد و کوک را نگه دارد. گوشی‌های چوبی گاهی لیز می‌خورند یا سفت می‌شوند که با تنظیم ساده قابل رفع است.
۶. صدا
همه سیم‌ها را در بخش‌های مختلف دسته بنوازید. عود خوب صدایی پرطنین، گرم و ماندگار دارد و صدای سیم‌های بم و زیر متعادل است.
هزینه‌های پس از خرید عود
- سیم نو: عود سیم‌های زیادی دارد و تعویض کامل سیم ضروری است اگر سیم‌ها کهنه‌اند.
- مضراب (ریشه): چند مضراب با ضخامت‌های مختلف.
- جعبه سخت: کاسه عود به ضربه بسیار حساس است.
- تنظیم توسط سازساز: تنظیم ارتفاع سیم، شیطانک و گوشی‌ها.
- رطوبت‌ساز: در شهرهای خشک.
چک‌لیست چاپی خرید عود
- صفحه رو صاف و بدون ترک
- سیم‌گیر کاملا چسبیده
- ترکه‌ها بدون درز باز و ترک
- دسته صاف و زاویه درست
- ارتفاع سیم مناسب
- گوشی‌ها نگهدارنده کوک
- صدای پرطنین و متعادل
- نام سازنده و نوع عود (ایرانی، عربی، ترکی) مشخص
- جعبه، مضراب و همراه‌ها
سطح هنرجو و انتخاب عود
مبتدی
برای شروع، عود سالم کارگاهی با ارتفاع سیم مناسب کافی است. مهم‌ترین نکته در خرید عود برای مبتدی، راحتی نواختن و سلامت ساز است. نوع عود را با استاد خود هماهنگ کنید؛ چون اندازه و کوک عودهای ایرانی، عربی و ترکی متفاوت است.
میانی
در سطح میانی، کیفیت صفحه رو و طنین کاسه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. عود یک سازنده خوب در این مرحله تفاوت محسوسی در صدا ایجاد می‌کند.
حرفه‌ای
نوازنده حرفه‌ای بر اساس سبک و رپرتوار خود انتخاب می‌کند. نام سازنده، کیفیت چوب و تعادل صدا در این سطح تعیین‌کننده است.
واژه‌نامه خرید عود
- ترکه: نوار چوبی خم‌شده کاسه.
- شمسه: دهانه صوتی تزئینی صفحه رو.
- سیم‌گیر: قطعه نگهدارنده سیم‌ها روی صفحه.
- ریشه: مضراب بلند عود.
- بربط: نام کهن ایرانی عود.
- سیم‌های جفت: سیم‌های عود در جفت‌ها کوک می‌شوند.
اندازه و طول سیم عود
یکی از تفاوت‌های مهم بین انواع عود، طول ارتعاشی سیم‌هاست؛ یعنی فاصله شیطانک تا سیم‌گیر. عودهای ترکی معمولا طول سیم کوتاه‌تر، بدنه کوچک‌تر و صدای روشن‌تری دارند. عودهای عربی معمولا طول سیم بلندتر، کاسه بزرگ‌تر و صدای بم‌تر و پرتری دارند. عودهای ایرانی جایی بین این دو قرار می‌گیرند و ویژگی‌های خاص سازندگان ایرانی را دارند. طول سیم بر راحتی نواختن هم اثر دارد: طول کوتاه‌تر برای دست‌های کوچک‌تر راحت‌تر است. در خرید عود، اگر جثه کوچک‌تری دارید یا برای نوجوان می‌خرید، عودی با طول سیم کوتاه‌تر را امتحان کنید. پیش از خرید، از فروشنده بخواهید طول سیم را اندازه بگیرد و اعلام کند.
صدای عود را چطور مقایسه کنیم؟
برای مقایسه منصفانه صدای چند عود، همه را با سیم‌های نسبتا نو و کوک یکسان بنوازید. این موارد را بسنجید:
- طنین سیم‌های بم: پر و گرم باشد، نه گنگ.
- وضوح سیم‌های زیر: شفاف و بدون تیزی آزاردهنده.
- ماندگاری نت: نت‌های بلند چقدر ادامه پیدا می‌کنند.
- یکدستی: آیا بعضی نت‌ها ضعیف‌تر یا بلندتر از بقیه‌اند؟
- پاسخ به ریشه: آیا ساز به ضربه نرم و قوی واکنش متفاوت و کنترل‌شده نشان می‌دهد؟
ضبط صدای هر ساز با گوشی و گوش دادن دوباره، مقایسه را دقیق‌تر می‌کند.
نگهداری عود در برابر رطوبت
عود به خاطر صفحه روی نازک و کاسه ترکهای، یکی از حساس‌ترین سازها به تغییرات رطوبت است. در هوای خیلی خشک، صفحه رو ممکن است ترک بخورد و درز ترکه‌ها باز شود. در هوای خیلی مرطوب، صفحه متورم می‌شود و سیم‌گیر ممکن است جدا شود. عود را در جعبه سخت و دور از بخاری، شوفاژ، کولر و نور مستقیم آفتاب نگه دارید. در شهرهای خشک، استفاده از رطوبت‌ساز مخصوص ساز در جعبه توصیه می‌شود. اگر عود را برای مدت طولانی نمی‌نوازید، کوک سیم‌ها را کمی پایین بیاورید تا فشار روی صفحه کمتر شود.
خرید عود به‌عنوان هدیه
اگر قصد خرید عود برای هدیه دارید، نوع عود (ایرانی، عربی یا ترکی) را با سبک و استاد گیرنده هماهنگ کنید. یک جعبه سخت، چند ریشه با ضخامت‌های مختلف و یک دست سیم یدک، هدیه را کامل‌تر می‌کند.
تنظیم عود پس از خرید
حتی عود سالم پس از خرید ممکن است به تنظیم نیاز داشته باشد. این کارها را معمولا سازساز انجام می‌دهد:
- تنظیم ارتفاع سیم: با تغییر ارتفاع شیطانک یا سیم‌گیر، تا نواختن راحت‌تر شود.
- تنظیم شیار شیطانک: اگر سیم‌ها نزدیک شیطانک سخت فشرده می‌شوند.
- روان کردن گوشی‌ها: گوشی‌های چوبی گاهی سفت یا لیز می‌شوند و با مواد مخصوص تنظیم می‌شوند.
- تعویض سیم‌ها: با سیم‌های نو، صدای واقعی ساز را می‌شنوید.
- بررسی و چسب‌کاری درزها: اگر درز کوچکی بین ترکه‌ها باز شده است.
هزینه این تنظیم‌ها را پیش از خرید عود دست‌دوم در بودجه خود در نظر بگیرید.
ارزش فروش مجدد عود
عودهای سازندگان شناخته‌شده با صفحه رو و کاسه سالم ارزش خود را خوب حفظ می‌کنند. ترک صفحه رو، جدا شدن سیم‌گیر و تغییر زاویه دسته بیشترین اثر منفی را بر قیمت فروش مجدد دارند. اگر احتمال می‌دهید در آینده ساز خود را ارتقا دهید، خرید عود دست‌دوم سالم از سازنده‌ای شناخته‌شده می‌تواند تصمیم اقتصادی‌تری باشد. جعبه اصلی و سابقه تعمیرات را نگه دارید؛ این مدارک هنگام فروش مجدد به اعتماد خریدار کمک می‌کنند.
تمرین عود در آپارتمان
صدای عود نسبتا گرم و ملایم است و برای تمرین در آپارتمان مشکل کمتری از سازهای کوبه‌ای یا برقی دارد. با این حال، برای تمرین شبانه، ریشه‌زنی نرم‌تر و انتخاب اتاقی با فرش و پرده ضخیم صدا را کنترل می‌کند.
عود الکتریک و عود با پیکاپ
برای اجرای زنده در سالن‌های بزرگ یا همراهی با گروه، بعضی نوازندگان از عود با پیکاپ یا عودهای الکتریک بدنه‌باریک استفاده می‌کنند. عود با پیکاپ همان عود معمولی است که پیکاپ پیزو زیر سیم‌گیر یا داخل کاسه آن نصب شده و می‌شود آن را به آمپلی فایر یا میکسر وصل کرد. اگر عودی با پیکاپ می‌خرید، خروجی آن را با آمپلی فایر امتحان کنید؛ نویز، قطع و وصل شدن صدا و صدای نامتعادل سیم‌ها را بررسی کنید. نصب پیکاپ روی عود معمولی هم ممکن است، اما باید توسط سازساز باتجربه انجام شود تا به صفحه رو آسیب نزند. برای تمرین خانگی و یادگیری، عود معمولی بدون پیکاپ کافی است؛ پیکاپ را زمانی در نظر بگیرید که اجرای زنده برنامه‌ریزی کرده‌اید.
نکته پایانی
خرید عود، به‌خصوص برای اولین بار، با کمی دقت و همراهی استاد به نتیجه خوب می‌رسد. سلامت صفحه رو و سیم‌گیر، زاویه دسته و صدای متعادل را بسنجید، نوع عود را با سبک خود هماهنگ کنید و عجله نکنید.
سؤال‌های پایانی پیش از پرداخت
پیش از نهایی کردن خرید عود، یک بار دیگر این سؤال‌ها را مرور کنید: آیا صفحه رو و سیم‌گیر را زیر نور با دقت دیده‌ام؟ آیا ارتفاع سیم برای من راحت است؟ آیا نوع عود با سبک و استاد من هماهنگ است؟ آیا صدای ساز را خودم یا استادم امتحان کرده‌ایم؟ آیا قیمت با وضعیت ساز و هزینه‌های تنظیم هماهنگ است؟ اگر پاسخ همه مثبت است، با خیال راحت معامله را انجام دهید.
عودی که با دقت انتخاب کنید، سال‌ها همراه شما خواهد بود.
پرسش‌های پرتکرار
عود برای شروع یادگیری سخت است؟
نبود پرده یعنی پیدا کردن جای دقیق نت‌ها در ماه‌های اول به تمرین بیشتری نیاز دارد، اما با معلم خوب و ساز سالم، یادگیری عود برای همه شدنی است.
بربط و عود یکی هستند؟
بربط نام ایرانی عود است و امروز به عود ایرانی گفته می‌شود که در اندازه و صدا با عود عربی و ترکی تفاوت‌هایی دارد.
عود چند سیم دارد؟
رایج‌ترین آرایش ۱۱ سیم است؛ عودهای ۱۰، ۱۲ و ۱۳ سیم هم وجود دارند.
آگهی‌های عود را در سازهای ایرانی آلنیکو ببینید و برای سازهای زهی دیگر، راهنمای خرید تار را بخوانید.
